Mín eina vonarglæta: Sölvi Björn Sigurðsson
April 15, 2010 in Fjallabaksleiðin
Sölvi Björn Sigurðsson.
Ég þyki ekki endilega mjög þokkafullur í öllum félagsskap og hef fyrir löngu gert mér grein fyrir því að ég er ekki allra – einsog heitir. Sumsé, hvernig sem á því stendur, er til fólk sem getur látið mig fara ótrúlega í taugarnar á sér. Það er því alveg spurning hvort nokkrum sé akkur í því að hafa mig með sér í liði í kosningabaráttu – ég gæti best trúað því að ægileg persóna mín styggi fleiri en hún laðar að. Á dögunum spurði mig rithöfundur hvern ég ætlaði að kjósa í formannskjöri RSÍ og þegar ég sagði það svaraði rithöfundurinn því til að fyrst svo væri ætlaði hann að kjósa hinn kostinn. Ég vil biðja þá sem lesa þessa ádrepu hérna að taka henni sem því sem hún er – persónulegri játningu minni á því hvers vegna ég ætli að kjósa Sölva Björn Sigurðsson – en rugli játningu minni eða skoðunum ekki saman við Sölva Björn, sem er mun betri og vandaðri maður en ég, eða brigsli mér um að vera eitthvað uppsigað við eldra fólk sem slíkt, og þaðan af síður Kristínu Steinsdóttur, þá ágætu konu og frábæra höfund.
—
Árið 1978 var kosinn nýr formaður til forystu Rithöfundasambands Íslands. Hann var 42 ára. Fæddur árið 1936.
Sex árum síðar var enn kosinn nýr formaður, nú 36 ára.
1988 var formaðurinn 33 ára.
1992 var formaðurinn 48 ára.
1994 var formaðurinn 52 ára.
1998 var formaðurinn 43 ára.
2006 var formaðurinn 59 ára. Hann lætur af embætti í ár, 63 ára.
Þeir sem gegnt hafa forystu í RSÍ síðustu þrjátíuogtvö árin, eða frá því ég fæddist – og frá fæðingarári Sölva Björns Sigurðssonar, sem nú býður sig fram til forystu sambandsins – fæddust á bilinu 1936 til 1955. Þetta er hin svonefnda ‘68 kynslóð, þeir sem voru ungt fólk – frá 13 til þrjátíuogtveggja ára – „byltingarárið mikla“, „sumar ástarinnar“.
Eina fólkið á Íslandi til að hafa gengið í fullorðinna manna tölu frá því um miðjan áttunda áratuginn.
—
Núverandi formaður RSÍ er ellefu árum yngri en formaðurinn árið 1978. Og Kristín Steinsdóttir, sem býður sig fram gegn Sölva, er ekki nema tíu árum yngri – 64 ára – hún er akkúrat helmingi eldri en Sölvi og einu ári eldri en núverandi formaður, Pétur Gunnarsson. Einhverjum þykir þetta kannski yfirborðslegur samanburður – að leggja fólk á vogarskálar eftir aldri – en það verður bara að hafa það. Mér hefur verið aldur íslenskrar menningar afar hugstæður frá því að Ásgeir H. Ingólfsson birti upplýsandi grein sína um úthlutanir úr launasjóði rithöfunda á Kistunni. Og á síðustu vikum hef ég meðal annars uppgötvað að ungir rithöfundar hafa engan áhuga á því að ganga í RSÍ – og það getur vart ráðist af öðru en að þeir finni ekki hið minnsta til þess að sambandið skipti þá máli.
Í sambandinu eru (skv. félagaskrá) ekki:
Kristín Eiríksdóttir, Kári Páll Óskarsson, Kristín Svava Tómasdóttir, Óttar Martin Norðfjörð, Haukur Már Helgason, Þórdís Björnsdóttir, Hugleikur Dagsson, Haukur Ingvarsson, Valur Brynjar Antonsson, Arngrímur Vídalín, Jón Örn Loðmfjörð, Ása Marín Hafsteinsdóttir, Bryndís Björgvinsdóttir, Ingólfur Gíslason, Örvar Þóreyjarson Smárason – og sjálfsagt er ég að gleyma ótal mörgum sem ættu að vera á þessum lista. Allt hefur þetta fólk gefið út tvær eða fleiri bækur sem teljast hafa ótvírætt listrænt gildi, einsog það er orðað í lögum sambandsins – og á því kost á inngöngu en velur að vera ekki með í stéttarfélaginu sínu. Þetta er bróðurparturinn af virkustu (og virtustu) höfundum Íslands undir 35 ára aldri.
Ég hef það á tilfinningunni að íslensk ritlist sé að verða ellidauð. En auðvitað hlýtur það að vera undarleg tilhugsun fyrir fólkið í RSÍ að formaðurinn geti verið yngri en flestir meðlimirnir – vorkjúklingurinn Sölvi Björn, sem, líkt og ég, er (næstumþví) miðaldra barnakerrupabbi með bumbu og stígandi kollvik.
En þetta þarf að útskýra frekar – eða undirstrika: að íslensk ritlist sé að verða ellidauð. Á þetta mætti taka hið þóttafulla 20. aldar svar og segja: Nei, bókmenntirnar eldast ekki þótt formenn rithöfundasambandsins eldist. Taka þessa frá sér numdu afstöðu að bókmenntir séu eitthvað sem standi handan við veruleikann en ekki einmitt á kafi í honum.
Formaður Rithöfundasambandsins er fulltrúi íslenskra höfunda út á við. Sambandið er hagsmunavörður okkar. Hver gegnir þar formannsstarfi hefur bein áhrif á það hver fær búið við efnahagsleg skilyrði sem leyfa honum eða henni að sinna list sinni án þess að þurfa að grípa til skúringakústsins í sjö tíma af hverjum átta tíma vinnudegi. Hagsmunabarátta rithöfunda snýst um að berjast fyrir þessu átta tíma næði. Gagnvart ríkinu, gagnvart forlögum, leikhúsum, útvarpi og öðrum fyrirtækjum sem greiða rithöfundum laun er sambandið fulltrúi baráttu okkar fyrir þessu næði; formaðurinn er talsmaður okkar og næðisins.
Það er ekki til neitt sem heitir veruleiki og svo eitthvað handan hans sem heitir skáldskapur. Sú afstaða er einungis til þess fólgin að efla þeim vald sem hafa það þegar og letja sókn annarra – svo valdið þurfi ekki að hafa áhyggjur af eigin stöðu. Hafðu ekki áhyggjur af ritlaunum, formannskjöri o.s.frv. því heilagar bókmenntirnar eiga að brenna innra með þér einsog lýsandi kyndill er bara umorðun á hæðnislegri speki Joes Hill: you’ll eat pie in the sky when you die. Og slíkri speki svarar maður bara með því að spegla fokkmerkið.
—
Umræðan um formannsstöðu Rithöfundasambandsins varpar að nokkru leyti ljósi á þær meinsemdir sem stýra allri umræðu í íslenskum bókmenntaaheimi, og þær má sjá í uppkokkuðum ástæðum fyrir því hvers vegna Sölvi geti ekki orðið formaður.
(Það eru raunar ekki margir sem tala gegn Sölva – ég hlýt að taka það fram svo ókunnugir telji ekki af orðum mínum að Sölvi sé níddur innan sambandsins. Mér sýnist sem svo að þetta hljóti að verða jafn slagur, án þess ég hafi þreifað mikið fyrir mér um það.)
Ástæðurnar sem andstæðingar Sölva finna uppá hjá sjálfum sér eru m.a. eftirfarandi
1. Að Sölvi sé reynslulaus.
Nú gæti einhver sagt að öldrunarrökum mínum hér að ofan sé í raun snúið á haus – að enginn munur sé á því að fólk segi Sölva of ungan til að stjórna, stýra, valda, og að segja Kristínu of gamla. En þar eru mér eignaðar skoðanir, kannski eðlilega, með einhverju tilgátuhoppi mætti alveg ætla mér að finnast Kristín of gömul til að stjórna – að hún sé óhæf sökum elliglapa. En ekkert er mér í raun fjær. Ég vil fyrst og síðast undirstrika að Sölvi er ekki barn eða unglingur – ekki reynslulaus – en umfram það vil ég benda á hugmyndina um representasjón. Fyrir mér snýst þetta ekki um aldur nema að svo miklu leyti sem þetta snýst um þessa representasjón. Yngra fólk – fólk sem er ekki alveg orðið miðaldra – á að eiga hlutdeild að íslenskri menningu og menningarstofnunum. Þannig eru Kristín og Sölvi að mínu mati bæði fyllilega hæf, en Kristín geldur þess að tilheyra þjóðfélagshópi sem er nú þegar ofrepresenteraður í íslensku menningarsamfélagi, rosknu fólki af ’68 kynslóðinni.
Burtséð frá þessu ættu allir að geta tekið undir að Sölvi er enginn reynslulítill smáhvolpur. Þrjátíuogtveggja ára gamall maður með tæplega tíu ára útgáfuferil, sem hefur lifað og hrærst í bókmenntaheiminum frá því hann var barn, er einfaldlega ekki reynslulaus. En í menningarheimi sem eldist stöðugt er hægt að halda því fram að allir sem yngri eru, séu börn langt fram undir fimmtugt (svo fremi sem það þjónar þeim hagsmunum að halda gömlu vinaklíkunni við völd).
2. Að Sölvi hafi ekki farið rétta leið að kjötkötlunum (altso: setið í stjórn).
Þetta er annar angi af fyrstu meinsemd. Sölvi hefur ekki reynslu af stjórnarstörfum í RSÍ og þar með kann hann ekki neitt. Hver sá sem hefur til að bera agnarögn af skynsemi – og hefur lesið einsog eina fundargerð frá RSÍ – áttar sig á því að þetta er tóm þvæla.
Í fyrsta lagi þá hefur Sölvi Björn góða yfirsýn yfir hagsmunamál rithöfunda einfaldlega fyrir að hafa verið strögglandi rithöfundur í rétt um áratug – mun ferskari yfirsýn, hefði ég haldið, en þeir sem komu ár sinni fyrir borð fyrir hartnær þremur áratugum síðan. Auk þess er sýn Sölva á hagsmunamál rithöfunda önnur en þeirra sem gegnt hafa embættinu síðustu þrjátíu árin – sýn hans er nýrrar kynslóðar, einmitt vegna þess að hann er heilum 23 árum yngri en sá yngsti til að hafa gegnt þessu embætti í ríflega þrjátíu ár.
Í öðru lagi þá eru félagsstörf af þessu tagi jafnan engin kjarnorkuvísindi. Formsatriði starfsins lærir maður einfaldlega á fyrstu vikunum. Restin byggir á almennri yfirsýn yfir rithöfundastarfið, ritlaunamálin og forlagsheiminn.
Í þriðja lagi þá er hvorki verið að tala um að endurnýja alla stjórnina (þótt það kæmi sjálfsagt heldur ekki mikið að sök) né að reka starfsmenn eða lögfræðinga sambandsins. Sölvi býður sig ekki fram á neinum menningarbyltingarsinnuðum forsendum. Hann ætlar alveg áreiðanlega ekki að taka alla höfunda fædda fyrir 1960, setja þá á fleka og ýta þeim áleiðis til Færeyja. Sölvi er betri maður en ég og auðveldari viðfangs – hann ætlar sér einfaldlega að verða fulltrúi allra rithöfunda á Íslandi – og mun án nokkurs vafa sækja í þann nægtabrunn reynslu sem fyrrverandi formenn og stjórnarmenn hafa að bjóða, á sama tíma og hann hlustar á sér yngri höfunda og leitar leiða til þess að sinna þeim svo þeim þyki einhver akkur í að vera með.
3. Að það megi ekki hrófla við ritlaunasjóði.
Uppúr 1982 urðu mikil læti út af launasjóði rithöfunda og munaði víst minnstu að sambandið splundraðist. Þetta er auðvitað þeim sem voru upp á sitt besta árið 1982 afar ferskt í minni. Því fólki rennur kalt vatn milli skinns og hörunds – það best ég hef getað merkt – þegar talað er um að sambandið hafi hina minnstu skoðun á úthlutun úr ritlaunasjóði, hvort heldur það er stökum úthlutunum eftirá eða reglunum um úthlutunina fyrirfram. Hlutverk Rithöfundasambandsins er að standa hljóðalaust á hliðarlínunum og sjá til þess að Rithöfundasambandið skiptist ekki í tvær fylkingar. En fyrir sakir sinnuleysis sambandsins gagnvart yngri höfundum hafa rithöfundar þegar tekið að skiptast í tvær fylkingar – þá eldri, sem una sér vel, og þá yngri, sem standa utan stéttarfélagsins vegna þess að þeir finna ekki fyrir því að sambandið sinni hagsmunum þeirra hvort heldur það er gagnvart forlögum, sjóðum, ríki eða öðrum aðilum.
Ef ég mætti brjóta trúnað við fáeina kunningja mína gæti ég sagt hér ótal sögur af því hvernig sambandið hefur lítið viljað eða nennt að hjálpa þeim fáu yngri höfundum sem þó eru aðilar að því – jafnan er öxlum bara yppt og sagt sådan er livet, get over it, okkur þykir það leitt.
Hér er ein svona saga, sem ég sagði og gat sagt af því ég átti þátt að henni sjálfur.
Ríkið er stærsti launagreiðandi íslenskra rithöfunda. Að láta einsog stéttarfélag rithöfunda eigi ekki að skipta sér af úthlutun ritlauna er sambærilegt því að leggja til að verkalýðsfélög sitji hjá við gerð kjarasamninga – svo það verði nú barasta ekki allt vitlaust í þjóðfélaginu. Þetta er botnlaus aumingjaskapur.
4. Að ellin sé sjálfsagt eðli valdsins.
Ég er nýkominn frá Póllandi, þar sem ég var á ferð með nokkrum íslenskum rithöfundum sem hvorki eru í sambandinu né fá ritlaun frá ríkinu – og tveimur myndlistarkonum. Þar heimsóttum við óhemju af galleríum, forlögum, listastofnunum og listasöfnum í þremur borgum. Það sem kom mér helst á óvart var hvað allir voru ungir. Fólkið sem stendur á bakvið nútímalistasafnið í Varsjá, sem eftir fimm ár mun flytja í nýtt 36 þúsund fermetra húsnæði (og er í bærilegu húsnæði nú þegar) – á stærð við Tate Modern – er á aldur við mig ef ekki yngra. Og þau fá að flippa. Næsta sýning verður til dæmis lokuð – bara hægt að sjá hana í gegnum rúður safnsins. Þau múruðu inni allan bókakost safnsins í öðru flippi. Pólsk menning tekur sig ekki jafn alvarlega og íslensk – pólskur menningarheimur leyfir sér.
Í Póllandi er ekkert sjálfsagt að sýningarstjóri í virðulegu galleríi, eða útgáfustjóri hjá forlagi, sé kominn yfir fertugt – og helst yfir fimmtugt. Varla er þetta vegna þess að ’68 kynslóðin standi þar veikum fótum – hún er allt að því tilbeðin, þetta eru Lech Walesa og félagar. En kannski er æskan ekki jafn fyrirlitin – ekki talin jafn grunnhyggin, skammsýn og heimsk – og manni þykir raunin í íslenskum menningarheimi.
Maður þarf kannski að sjá það með berum augum til þess að trúa því að einhver geti talist fullorðinn sem ekki gengur við staf. Að einhver geti talist fullgildur meðlimur í menningarheimi, sem ekki þiggur ellilífeyri.
Nú má ekki misskilja mig – það er ekkert gott við það að reynsla glatist – reynslu þarf að halda utan um og kynslóðir eiga að tala saman. En það á ekki að halda svo í reynsluna að ekkert nýtt geti myndast fyrren hið gamla er dautt, horfið og gleymt. Hinir eldri geta svo sem farið í gröfina með reynslu sína en þá situr samfélagið eftir reynslulaust. Að halda sambandi kynslóða lifandi er nefnilega ekki bara á ábyrgð hinna yngri – hinir eldri verða líka að gefa hinum yngri rúm til að tala. Og það ætti ekki að gerast fyrst þegar menn eru farnir að ganga í fertugt.
5. Að allir eigi að vera í gúddí-fíling.
Ég veit ekki hvernig á því stendur – varla eru neinir spunameistarar í þessu kapphlaupi – en af einhverjum orsökum hefur Sölva Birni verið brigslað um að stefna gegn Kristínu, frekar en að hún stefni gegn honum. Einhver hefur lagt það þannig upp og það hefur orðið ráðandi túlkun: Kristín ætti að vera sjálfkjörin en Sölvi (líklega af tómri illgirni) hefur ráðist gegn henni.
Á þennan hátt er hægt að láta einsog það sé Sölvi sem spilli því sem er mikilvægast íslenskum rithöfundum allt frá því einhver varð reiðari en þokkafullt þótti árið 1982: gúddí-fílingnum. Hér eru allir að reyna að vera almennilegir hver við annan þegar Sölvi Björn ryðst inn í partíið og byrjar að gera sig breiðan og … ég myndi segja velta við borðum ef ég væri ekki svona gagngert mótfallinn illa hugsuðum kristslíkingum.
Nú trúi ég því ekki að Sölvi ætli að standa í neinum menningarslátrunum, einsog áður segir – en það lýsir einhverri hysteríu að það megi ekki vekja máls á neinu sem hinn minnsti ágreiningur er um án þess að allir setji upp einhvern ægilegan óttasvip: nú verður allt vitlaust! Ég geri ráð fyrir að Sölvi vilji hrófla við einu og öðru – ég sé ekki betur en hann hafi ákveðnar skoðanir á framgangi Rithöfundasambandsins og framtíð. Ef hann hefði þær ekki – ef hans helsta markmið í formannsembætti væri að sitja á friðarstólum við allt og alla – þá fyrst hefði ég áhyggjur.
—
Eitt af því sem mælir í mót þeim spádómi mínum að Sölvi verði kosinn formaður RSÍ er skortur á kjósendum sem sjá sjálfa sig í honum. Stærstur hluti þeirra sem væru líklegir til að þykja Sölvi representera sig – þeir sem eru undir níræðu (djók!) – eru alls ekki með kosningarétt enda ekki aðilar að sambandinu. Á endanum verða þá kannski sífellt færri og færri sem hafa reynslu af því að vera í sambandinu – þar til loks verður enginn eftir. Í landi þar sem telst alls ekki óalgengt að byrja útgáfuferil upp úr tvítugu hlýtur að teljast furðulegt að nær engir höfundar undir þrítugu tilheyri Rithöfundasambandinu. Mér skilst raunar að einhver séns sé á því að fá samþykkta inngöngu í sambandið fyrir kjördag, 29. apríl, en þá þurfi innganga að vera meira og minna sjálfsögð – sem hún ætti að vera fyrir þá sem hafa gefið út tvær bækur, en ekki endilega fyrir þá sem hafa bara gefið út eina. Eða ef einhver vafi leikur á um ótvírætt listrænt gildi þeirra verka sem höfundur hefur staðið fyrir (ég gæti t.d. trúað að sambandið tæki upp á því að lyfta brúnum yfir umsókn frá Jóni Erni Loðmfjörð – enda voru flestir meðlimir sambandsins löngu orðnir gráhærðir þegar internetið vafði sér utan um heiminn).
Ofangreint lýsir því hvers vegna ég ákvað að kjósa Sölva áður en ég hafði lesið stefnuskrá hans. Sú afstaða mín efldist þegar ég hafði lesið téða stefnuskrá – og fái ég leyfi hjá Sölva skal ég birta hana hér á næstu dögum.
Ótrúlegt að enginn hafi enn svarað þessum pistli, fólk virðist nenna að tjá sig um ótrúlegustu hluti á fésinu, allt frá dagskrá ríkissjónvarpsins til þessarar sömu umræðu og enn víðar, en um leið og það er komið á bloggið steinþagnar það.
Svo ég svara bara mínum parti, til að byrja með: ég átta mig á að vænlegasta leiðin til að hafa áhrif er í gegnum Rithöfundasambandið, og það er ekki alveg að ástæðulausu sem mér finnst tilefni til að láta til mín taka á þeim vettvangi, svo ég sótti um. Umsókninni minni hefur að vísu enn ekki verið svarað en ég treysti því að hún verði afgreidd fyrir aðalfund einsog mér var lofað.
Það má svosem koma fram líka að ég styð Sölva, að Kristínu algjörlega ólastaðri. Það þarf varla að taka fram, kona sem ól mig upp að hluta, svo að segja.
Ég tjáði mig örlítið um þetta á fésbók. Ég endurtek að ég hef engar sterkar skoðanir á því hver verði formaður RSI, unglingur, barn, netkynslóð, hippakynslóð, níræður öldungur, meinlætamaður, mógúll, ljóðskáld, leikskáld, ævisagnaritari, rauðhærður, dökkhærður, innflytjandi, hávaxinn, lágvaxinn, karl eða kona. Ég veit ekki vel hvað fæðingarársútreikningar kunna að tákna eða hvort mætti eins reikna út frá öðru viðmiði og fá aðra niðurstöðu. Hvað til dæmis um konur? Ég hef engan heyrt hallmæla framboði Sölva né setja neitt út á það. Um kjörseðilinn þinn, minn og annarra læt ég ósagt, enda vakti ég fyrst og fremst máls á spurningunni hvers konar félag RSI væri í eðli sínu. Að mínu viti er það mest í ætt við húsfélag, til góðs eða ills, og því fremur hæpið að tala um “kjötkatla” í því samhengi. Hitt er rétt að það getur verið ákaflega óvinsælt að vekja máls á þessu, allra síst með neinum hressilegum hætti, viðbrögðin geta verið hreint heiftarleg eins og ég hef sannreynt bakvsiðs; Það þykir mér nokkuð athyglisvert. það má víst ekki rugga neinum bátum. Flestir eru þó afskaplega málefnalegir í þessu og óhræddir við að ræða hvað sem helst, þar á meðal Sölvi og þar á meðal Kristín. Ef það er þessi gúddí fílíngur er það vel.
Mig langar að benda á að það er aðeins einn hópur rithöfunda sem hefur það verr en yngsta kynslóð rithöfunda, sé miðað við launakjör. Það eru elstu rithöfundar; sem ekki fá greiðslu úr lífeyrirsjóði og hafa litlar sem engar tekjur af verkum sínum í dag. Í þessum hópi eru höfundar á borð við Sigurð A. Magnússon – sem er ekki, note bene, á “heiðurslaunum”, eins ótrúlegt og það nú er. Grein Ásgeirs á Kistunni var mjög fín, en hann hefði mátt nefna þennan þátt málsins líka. Ef litið er á listann sem Eiríkur Örn birtir hér efst yfir formenn rsi þá myndi ég segja að hár aldur væri tvímælalaust meðmæli – elsti formaðurinn, Pétur Gunnarsson, hefur verið sýnilegur formaður, skrifað frábærar greinar um málefni rithöfunda og í allan stað sinnt starfi sínu á framúrskarandi hátt. Taka má fram að framlag til launasjóðsins hefur hækkað í stjórnartíð hans og mun hækka á næstu tveimur árum, þótt enn sé það skammarlega lágt. Ég held jafnvel, Eiríkur Örn, að í skrifum þínum gæti misskilnings varðandi það hvert valdsvið formannsins sé. Sölvi Björn og Kristín eru bæði frábærir höfundar og satt að segja treysti ég þeim báðum fyrir þessu starfi. En mitt innlegg hér er fyrst og fremst að benda á að röksemdir þínar, Eiríkur, fyrir stuðningi við þann yngri… haldi varla vatni.
Sæl Soffía.
Fyrst að eldri rithöfundum: Nú veit ég ekki hvernig málum var háttað áður fyrr en ég er skyldaður til að greiða í lífeyrissjóð. Ég skal hins vegar ekki draga í efa að illa sé komið fyrir mörgum elstu höfundunum – þeim sem eiga hvorki lífeyrissjóð né geta lifað af tekjum fyrir fyrri bækur. Ég held hins vegar að það vandamál sé í fyrsta lagi ekki jafn umfangsmikið og vandamál höfunda undir 35 ára aldri – þó að sjálfsögðu eigi það að vera ofarlega á lista yfir baráttumál formanns (og ég geri fastlega ráð fyrir að það sé á dagskrá bæði Kristínar og Sölva). Hins vegar er það að nokkru leyti eðlisólíkt vandamál, þar eð um er að ræða höfunda sem eru ekki starfandi lengur og væru það ekki þótt þeir fengju lífeyri. Hættan er hins vegar sú að það fari að fækka verulega í hópi yngri höfunda, eða að þeir fái ekki fyrren seint og um síðir þetta næði sem nauðsynlegt er til alvöru skrifta og þar með /eldist/ íslensk ritlist sem því nemur og yngri ritlist verður einnig /verri/ eða /sjaldséðari/ sem því nemur. Þessi áhrif á íslenska menningu eru eitt helsta áhyggjuefni mitt hér að ofan.
Pétur hefur verið ágætur formaður – en það er dálítið hæpið að rekja hækkun á framlagi til launasjóðsins til hans. Sú hækkun kom í kjölfarið á róttækum og skyndilegum breytingum í íslenskri pólitík – sem hafði ekkert með RSÍ að gera (enda RSÍ ekki pólitísk baráttustofnun á þann máta, þótt ég glaður vildi að hún tæki þátt í almennri réttlætisbaráttu – en eigi nota bene ekki von á að Sölvi fari út í slíkt).
Hvað varðar valdsvið formanns þá geri ég mér litlar grillur um að hann hafi meira en “rödd” – hann geti verið talsmaður rithöfunda út á við – en sú rödd hefur mér þótt alltof lítið notuð. Mér þótti til að mynda alger skandall þegar RSÍ gat ekki staðið með yngri höfundum í því að kvarta undan því að Bókmenntasjóður hefði sleppt því að veita fé til nýrra ljóðabóka, þótt skýrt væri kveðið á um skyldu til þess í reglum um sjóðinn – með þeim rökum, að mig minnir, að RSÍ hefði skipað fólk í sjóðinn og gæti þar með ekki verið að skipta sér af (einsog yfirmaður á ekki að skipta sér af undirmanni sem gerir mistök). Þá finnst mér að formaðurinn eigi að tjá sig um annað og meira en að ritlaunin séu nauðsynleg – slíkar hátíðaræður eiga vissulega rétt á sér, að minna á mikilvægi skáldskaparins, en þær koma ekki í staðinn fyrir konkretar uppástungur um breytingar á úthlutunarreglum eða aðra tjáningu formanns um réttlætismál félaga.
Ég hef auk þess áhyggjur af því að verði þetta gap milli kynslóðanna ekki fljótlega brúað þá versni ástandið bara. Ég átta mig t.d. ekki á því hverjar framtíðarvonir höfunda á borð við Kristínu Svövu eða Arngrím Vídalín eru um ritlaun þegar ellibelgir einsog við Sölvi megum vera asskoti þakklátir fyrir að fá hálft ár annað hvert eða þriðja hvert ár. Og ekki verð ég var við að yngri höfundar upplifi það sem svo að RSÍ sé fulltrúi þeirra í einu eða neinu, að þar fái þeir representasjón eða stuðning við baráttumál sín. Þetta verður að breytast og ég held að öruggasta leiðin til að gera það sé að kjósa einhvern sem á sjálfur í þessum baráttumálum – alveg burtséð frá því að mál fleiri kynslóða, líkt og þeirrar elstu, og mál sem varða alla rithöfunda burtséð frá aldri, þurfa líka á athygli að halda.
Þá má bæta því við, Ásgeiri H. til varnar, að eldri höfundar sem ekki starfa lengur eru ekki lagalega á forræði launasjóðsins. Hann mætti líklega ekki einu sinni veita þeim lífeyri þótt hann vildi. Og grein Ásgeirs fjallaði auðvitað um sjóðinn en ekki fjármál rithöfunda almennt.
Ég hef alltaf verið á móti kennitölum – og ég sé nú að þær hafa haft djúpstæð áhrif á menninguna og hugarfarið. Sjálf er ég aldursblind. Ég vissi ekkert um aldur frambjóðendannna í formannskjörið fyrr en nú að ég les ádrepu þína Eiríkur Örn. Ég hef ekki séð að íslensk menning haldi utan um fólk sem eldist, né heldur utan um fólk með hærri tölur í fimmta og sjötta lið kennitölunnar. Það er lítið gert til að halda utan um bókmenntirnar hérna, börn þurfa varla að læra íslensku. Tungumálið er kannski að detta í sundur. Yngsti höfundur Íslands heitir kannski Guðbergur Bergsson. En það þarf sannarlega að breyta ótrúlega mörgu í verkalýðsmálum listafólks á Íslandi og í almennu viðhorfi til lista.
Já, því miður eru ekki allir jafn aldursblindir og þú, Kristín. Sbr. grein Ásgeirs á Kistunni
Það var mjög góð grein.
Það þarf að skoða rækilega útlutunarreglur Listamannalaunanna. Heiður stéttarinnar er í veði.
Soffía hittir naglann á höfuðið. Það þarf að hugsa ákaflega skýrt og siðlega um mögulegt valdsvið RSI, takmörk og takmarkanir. RSI má reyndar vel þakka árangurinn við fjölgun starfslauna enda þótt komið hafi stjórnvöld sem eru opnari fyrir málflutningnum. Pétur hefur staðið sig frábærlega. Og það er kannski ekkert sérlega góð aðferð til að brúa kynslóðabil að tala með hálfgerðri lítilsvirðingu um kynslóðir sem skilji ekki internetið fyrir gráum hærum. Það er best að vera sem aldursblindastur. Það er að mjög mörgu að huga í réttindamálum rithöfunda.
Það er svolítið fyndið þetta með aldursblinduna … ég er búinn að fresta því að hætta mér í þessa umræðu hérna, enda virðist hún að miklu leyti kalla á tvenn öfgaviðbrögð, annars vegar axlaypptingar, að þetta sé ekki þess virði að ræða það, Eiríkur, Sölvi, Ásgeir eða hver sem skrifar sé bara að gera vesen úr engu, hins vegar að um sé að ræða einhvers konar persónulegar árásir, á fyrri formenn eða eldri höfunda eða hvaða hóp sem getur fundist að sér vegið.
Hermann og Kristín eru bæði fylgjandi aldursblindu – það hljóta allir að vera, einkum þegar kemur að opinberum ákvörðunum, ekki síður en maður er hlynntur kynblindu, litblindu, þjóðblindu og svo framvegis. Einmitt vegna þess hvað slík blinda er eftirsóknarverð er það höfuðatriði að vera í það minnsta tilbúinn að horfast í augu við vísbendingar um kerfisbundna mismunun. Ásgeir tók saman gögn sem sýna mjög greinilega fram á að úthlutanir til yngri höfunda hafa snarhrapað með nýrri kynslóð. Nú kunna að vera á þessu ákveðnar eðlilegar skýringar - ef til vill erum við yngri höfundarnir upp til hópa lélegri en þeir sem á undan fóru. Kannski afkastaminni. Kannski eru umsóknirnar okkar lakari, ef til vill mæðumst við í of mörgu, hugsanlega samræmast skrif okkar ekki menningarstefnu eða góðum smekk og svo framvegis. Það er alls ekki sjálfgefið að hér sé um að ræða kerfisbundna mismunun gagnvart ákveðnum hópi höfunda sem eiga fyrst og fremst aldur sinn sameiginlegan. Hins vegar er samantektin nógu sterk vísbending um einmitt þann möguleika til að kalla beinlínis á útskýringar.
Nú er það sérstakt við úthlutanir listamannalauna, samanborið við sambærilegar úthlutanir til dæmis í Bretlandi, að hvorki fylgja þeim skýringar, viðmið í mati umsókna eða möguleikinn á umkvörtun, fyrirspurnum hvað þá áfrýjun. Þetta er afar fátítt, ef ekki einsdæmi, við úthlutanir á fé úr opinberum sjóðum. Enginn ábyrgur aðili situr fyrir svörum sem hægt er að spyrja: Hverju sætir þessi aldurshalli sem virðist staðreynd – eru eðlilegar skýringar á honum?
Það er fullkomlega glatað að rithöfundar og listafólk standi frammi fyrir slíkri árásarhrinu á hverju ári fyrir það að fá stundum, sum hver laun, að ekki sé hægt að ræða fyrirkomulag sjóðsins og úthlutunarstefnu af neinu viti. Þeir sem halda því fram að hvorki sjóðurinn né RSÍ, sem nota bene er annað batterí og ætti helst ekki að hafa neina beina aðkomu að sjóðnum – einmitt til þess að geta í krafti sjálfstæðis síns ályktað skýrt og greinilega um starf hans, og starfað upphátt í þágu höfunda en ekki í laumi – þeir sem halda því fram að hvorugt batteríið eigi að hafa neina stefnu, meina de facto að sú stefna eigi ekki að vera orðuð upphátt, heldur ákvarðast í hálfum hljóðum eða þögn á fárra manna fundum eða þá af vanafestunni einni. Sumir eiga hagsmuna að gæta í því – en hefjum nú allavega samræðuna upp fyrir að láta eins og óorðuð stefna sé engin stefna og þar með af öllu saklaus, eða að yfirlýst aldursblinda sé eitthvað svar við staðreyndum sem virðast blasa við, um að verulega sé hallað á heila kynslóð við úthlutanir. Á meðan enginn er til svara og færir fram aðra túlkun á tölfræðinni sem Ásgeir setur fram bíða þessi undarlegheit viðbragðs.
Framboð Sölva felur í sér eitt slíkt viðbragð. Gaman væri að heyra efnisleg svör við því máli, sem virðist vera viðkvæmur punktur, frekar en yfirlýsingar um sjálfkjörna blindu í nafni einhvers konar dyggðar.
Hins vegar, fyrst ég er búinn að opna á mér lyklaborðið í þessu samhengi, þá finnst mér jafnvel annað mál vera meira áríðandi en afstaða RSÍ til úthlutunarstefnu listamannalauna. Það eru óskir Útflutningsráðs og skyldra aðila um vinfengi við íslenska rithöfunda. Í fáránlegri skýrslu Forsætisráðuneytisins frá vorinu 2008 um Ímynd Íslands er hvatt til samstarfs við bókaútgefendur og rithöfunda um ímyndarsköpun landsins, meðal annars verði rithöfundar hvattir til að skrifa „jákvæðar árangurssögur úr íslensku viðskiptalífi“. Nú blasir fáránleiki einmitt þeirrar hugmyndar við hverjum þeim sem ekki brá við hugmyndina fyrir hrun – en að því er næst verður komist starfa stjórnvöld enn í krafti stefnunnar sem lögð var í skýrslunni, og eru búin að setja á laggirnar stofnun til að samræma ímyndarstarf Íslands erlendis. Að hugmyndir hafi verið færðar í orð, prentaðar og þeim dreift, til hugsanlegrar stefnumótunar, um slíka beiningu og beitingu á starfi listamanna er absúrd og varla hægt að láta ósvarað af hálfu samtaka þeirra. Um leið þarf að spyrja þeirrar spurningar hversu náið samneyti er þegar milli hagsmunaaðila á við Útflutningsráð, þeirra sem koma að kynningu og markaðssetningu íslenskra bókmennta, og þeirra sem fyrst og fremst hlýtur að vera umhugað um sjálfstæði listamanna frammi fyrir slíkri tilraun til stefnumótunar, til dæmis RSÍ.
Ah, shit, the truth is out. Þetta er rétt. Á síðasta aðalfundi RSI var einmitt samþykkt að rithöfundar ættu að ganga erinda útflutningsráðs og svo undir liðnum Önnur mál var ákveðið að skipa óháðri nefndinni að hunsa yngstu kynslóðina því svo vildi til að hún væri svo óheyrilega léleg öll sem ein.
En ég ákvað reyndar upp á mitt einsdæmi að hreykja mér af aldursblindu sem dyggð og sýna þannig öfgafullt eðli mitt í verki, það var víst óvart samhljóða ísmeygilegum samræmdum viðbrögðum skipulögðum við hinu og þessu og yfirvarp fyrir eitthvað annað. Ég hlýt að endurskoða þessa hræsnisfullu villu fyrst hún er svona menningarelítu-tengd.
Sjónvarpsgagnrýnendur hafa einmitt barist hetjulega gegn þessu fyrirbæri, þrátt fyrir stöku máttvana andmæli um að fár geti verið meiri menningarelíta en einmitt sjónvarpsgagnrýnendur.
Ég mætti reyndar ekki á síðasta fund RSI og mun ekki mæta á næsta þótt mér lítist reyndar prýðilega á báða frambjóðendur (hjálp, aldursblinda!).
En kommon, það er ekki hægt að blanda skáldskap höfunda, einstakra eða í mengjum, við sameiginlega réttindabaráttu, kerfis- og skipulagsmál. Þá er allur umræðugrundvöllur einfaldlega fyrir bí.
Spáum í það.
Hermann, það þarf ekki að snúa svona út úr. Djöfull er þetta leiðinleg árátta – ég meina ekki hjá þér persónulega, ég beini engu sem ég segi hérna að neinum persónulega – þetta er landlægur andskoti og ég kann ekki annað en bölva þegar ég mæti þessu. Hér hefur verið vakið máls á tvennu. Í fyrsta lagi er það tilfellið, blákalt, tölfræði sem hefur verið tekin saman og birt í grein sem einhverjum ætti að þykja ögra til vitrænna andsvara, að ungir höfundar fá lítið úr ritlaunasjóði. Í öðru lagi nefndi ég hér að ofan að stjórnvöld hafa, hvað sem líður eftirfylgd við málið, lýst því yfir í opinberu plaggi að vilja fá rithöfunda til liðs við sig í viðvarandi ímyndarherferð landsins. Þar lýsa þau semsagt yfir vilja til frumkvæðis í að „blanda skáldskap höfunda, einstakra eða í mengjum“ við sameiginlega hagsmunabaráttu lands og þjóðar. Mér finnst það svolítið ískyggilegt. Ef það varðar ekki rithöfundasambandið sem slíkt veit ég ekki hverja það ætti að varða. Yfirlýsingin ein hlýtur að þykja í það minnsta svara verð. En einu svör þeirra sem þó hafa geð í sér til að segja eitthvað eru útúrsnúningar.
Kannski skiptir ekkert af þessu neinu máli. Kannski er best að tala ekki um neitt. Það er í það minnsta nýstárleg kenning rithöfundar, rithöfundastéttar jafnvel, um tungumál. Að þögn sé betri, skáldskapur þolanlegur en beinar staðhæfingar um veröldina beri að forðast, sniðganga og snúa að öðrum kosti út úr, ef í harðbakkann slær
Annars er þetta vitleysa. Það er ekki hægt að eiga þessa samræðu því í fyrsta lagi er enginn opinber vettvangur fyrir hana – það er ekki hægt að ætlast til að bloggsíður einstaka höfunda kalli á svör eins og raunverulegur fjölmiðill myndi gera – og í öðru lagi er enginn til svars. Það er enginn ábyrgur fyrir úthlutunum ritlauna – enginn hefur mótað stefnu sjóðsins, enginn hefur lýst henni yfir, enginn fylgir henni. Enginn tekur mark á yfirvöldum, enginn lætur yfirlýsingar þeirra hafa áhrif á sig. Enginn rithöfundur er í Rithöfundasambandinu sem sambandi rithöfunda, heldur bara sem húsfélagi. Þar af leiðandi getur enginn talað í nafni sambandsins, og enginn á heldur að gera það. Og það er ekkert tilefni fyrir neinn að tala í nafni sjálfs sín, því hver og einn er bara lítið barn að leik við ströndina.
Þetta eru ekki dauf eyru, þetta er tómt hús. Það er enginn að tala við hérna.
Hreyfingin í þessari færslu, sem væri vísast ráð að editera en ég nenni því ekki, enda tekur því ekki, er þá hreyfingin úr furðu, gegnum pirring, í kýník. Sú afstaða samræmist líklega best grunngerð íslenskrar samræðu, því henni þarf ekki að svara. Bara gelta.
Það má segja að ég hafi snúið út úr enda fannst mér talsvert um hátt flug og villigötur í máli þínu, þótt ég tæki engu persónulega.
1. Það skiptir engu máli hvað Útflutningsráð delerar, þótt ískyggilegt sé, og tekur því varla að svara því, né að bendla það við RSI. Ég trúi ekki að það hafi nokkru sinni komið einu sinni til tals að taka undir einhverjar svona fabúleríngar, né er gerlegt að svara þeim nema fyrir hvern og einn (ég tók þátt í mótmælum gegn ímyndarskýrslunni á sínum tíma).
2. Mér fannst þú á hálum ís með að spyrja, út í tómið (eða einhverja ótilgreinda elítu? þannig hljómaði það, með leyfi), hvort einhver teldi tiltekinn hóp rithöfunda lélegan og að það álit skýrði meint mynstur í úthlutunum.
3. Með fullri virðingu er pistill Ásgeirs takmarkaður að skópi, eins og hann er manna fyrstur til að samþykkja sjálfur. Þeir einu sem gætu hugsanlega svarað grein hans, nefndarmenn, fyrr og nú, eru bundnir trúnaði um störf sín. Hverju þeir kjósa að svara eða svara ekki er þeirra val, hefði maður haldið, og örðugt að sjá hvernig tengist formannskjöri RSI.
4. Það er svolítið hált svell hvenær umræða er persónugerð og hvenær ekki. Það er ekki nóg t.d. að tala um rauðhærða ráðherra á vinstri vængnum til þess að umræðan verði óhlutbundin og allur annar talsmáti persónubundinn. Er þá ekki einfaldara að segja bara Steingrímur og gagnrýna eða styðja málflutning hans beint?
5. Margháttuð umræða er bæði möguleg, nauðsynleg og þörf. En ég held satt að segja að hún gæti verið betri á öðrum vettvangi en netinu, sammála þar. Ég dreg mig í hlé, með góðum kveðjum. HS
Ég held ég svari bara 2. Það var einhvers konar háð. Ég var að reyna að tína til hvað væru eðlilegar skýringar á tölfræðinni í grein Ásgeirs. Því fylgdi engin hugmynd um dóm einhverrar menningarelítu, enda lít ég nógu stórt á sjálfan mig til að gera ekki beinlínis ráð fyrir að þarna úti sé einhver annarra manna elíta til að óttast, heldur frekar eitthvað í ætt við sundurleitan söfnuð af svolítið paranojuðu fólki sem er hræddast um að það sé verið að hafa eitthvað af því, einhvern veginn. Þannig virkar Ísland á mig að mjög miklu leyti, rithöfundar og menntafólk ekki síður en aðrir. Ef satt skal segja hvarflar ekki að mér að unnið sé gegn mér eða okkur, ungum höfundum, sem slíkum á neinum vettvangi. Líklegasta skýringin á því að fáir styrkir hafi runnið til fólks sem er fætt 1978 og síðar finnst mér vera að eldra fólk hafi átt full í fangi með að gæta hvert að sínum hlut, vina sinna og annarra, þeim sem það kann að meta og annarra sem það kann síður að meta, til að það hafi bara ekki tekið eftir því að fleira fólk varð til á meðan árin liðu. Þetta getur hæglega gerst án klíkuskapar og spillingar – ég held ekki að úthlutunarnefndin starfi þannig, eða nefndarmeðlimir geti einu sinni átt það marga vini að það gæti haft nema smávægileg áhrif. Mig grunar að skýringin sé helst svolítið langvinn yfirsjón.
Það sem er hins vegar þreytandi er annars vegar kerfisbundið fyrirkomulag sem gerir engan ábyrgan til að svara fyrir nokkra ákvörðun. Ákvarðanir sjóðsins eru að því leyti eins og nýja Hringbarutin sem virtist leggja sig sjálf, með mislægum gatnamótum, bensínstöð í miðborginni og allt hvað eina. Hins vegar árátta mjög margra, hvers og eins persónulega, en nógu almenn til að mega heita ástand, til að vísa samræðu frá sem óþarfri. Hún er ekki heldur neitt sérkenni rithöfunda, hún er landlæg, en kannski einna undarlegust hjá þeirri stétt sem hefur ekki bara atvinnu eða ævistarf af orðum, heldur metnað fyrir þeirra hönd – að orð geti eitthvað og það skipti máli að þau rati út, ekki bara á tveggja manna tali, heldur fyrir almanna sjónir.
Ásgeir, Sölvi, Eiríkur, og nú ég, sem er ekki ennþá í neitt sérstaklega góðu skapi fyrir þessa vitleysu – rekum okkur þá allir á það, sem er fullkomlega fyrirsjáanlegt, ég get ekki nema sjálfum mér um kennt að eyða orku í þetta, vitandi hvernig landið liggur, að ábendingar, spurningar hvað þá gagnrýni um almennt fyrirkomulag þykja ekki svara verðar. Þeim er tekið sem persónulegum skætingi og svarað með persónulegum skætingi. Ég kann ekki að leika á það kerfi.
Ég er búin að lesa yfir þetta og þið Hermann og Haukur eruð sammála í grunninn. Frábært. Hættið nú að vera að sammála-skætast þetta og farið að vinna í handritunum ykkar, báðir tveir. Ekkert rugl. Okay bæ!
Vertu ekki með þetta, Bryndís. Það er djúp hugmyndafræðileg gjá á milli þeirra Hermanns og Hauks.
PS Þetta er hárrétt athugað hjá BBJ! Við Haukur erum í grunninn alveg sammála (nema um einhver misskilningsvaldandi orðalagsatriði) og mest að segja skylda hluti ólíkum orðum. Aðrir hljóta að hafa eitthvað fram að færa.
Þetta með aldursblinduna minnir mig á það sem kallast race-blindness á ensku og er jafnan átylla íhaldssamari stofnanna til þess að réttlæta andstöðu við affirmative action pólisíur. Stephen Colbert gerir reglulega grín að þessu:
“Colbert describes himself as racially color-blind and unable to visually identify a person’s race,[50] explaining, “Now, I don’t see race … People tell me I’m white, and I believe them, because I own a lot of Jimmy Buffett albums.”[51] His race-blindness is a recurring joke, and this statement is often repeated on the show with different punch lines.[52] For this same reason he believed that he was black when he had an emotional breakdown after watching Obama’s inauguration video. He later qualified these statements in his book, stating, “When I say I don’t see race, I mean I don’t see Black people. But I can spot a Mexican at a hundred paces.”"
Af wikipediu.
En svona án gríns – um hvað eruð þið sammála? Er Haukur sammála Hemma um að það eigi ekki að taka aldur frambjóðenda með í reikninginn eða er Hemmi sammála Hauki um að það eigi að taka hann með í reikninginn? Eða er þetta bara svona “klöppum hver öðrum á bakið af því það er fallegt að vera vinir” – sem er alltílagi, það er fallegt að vera vinir, ég ber ekki í móti því. Getur annar hvor ykkar, eða þið í sameiningu, lagt fram einhverja tesu sem þið eruð sammála um? Sem sagt aðra tesu en að þið séuð sammála.
PPS T.d. hér, frá Hauki: “RSÍ, sem nota bene er annað batterí og ætti helst ekki að hafa neina beina aðkomu að sjóðnum…”
100% sammála.
Fáðu svo aðra í umræðuna, til dæmis Sölva.
En var ekki Haukur einmitt þarna að segja að þó aðkoman væri ekki bein ætti hún að vera óbein, virk, í beinu máli, altso – sem ég hélt að væri nokkuð sem þú hefðir talað gegn. Bimbirimmbirimmbamm. Er allt í óefni eða stakasta lagi? Kannski bæði í senn?
Ég er til í umræðu um allt sem að þessu snýr og á hvaða forsendum sem er, svo lengi sem hjarta og hugur slær, en hef reynslu af því að athugasemdir á kommentakerfum eigi til að fjarlægjast kjarna málanna. Mér finnst margt gott hafa komið fram í þessum samskiptum hér og er sammála fleiru en mér finnst bull, í hvaða átt sem rökin hneigjast.
Kommentakerfi eiga þó til að verða ögn gloppótt; inngrip skilur eftir sig eyðu hins ósagða og kommentin virkja ekki alltaf það sem raunverulega skiptir máli, amk fyrir okkur: Að fólk mætist og finni einingu í því að láta sig varða um sömu hluti. Að það komi fram að innst inni, og það er ekki einu sinni djúpt á því, eru hagsmunir okkar sameiginlegir, hvar sem niður er tekið.
Það væri endaleysa að ég færi að tjá mig – hér – um allt það sem varðar embættið sem ég gef kost á mér í, hvað þá hugsanlega mögulega vinkla þess í einu eða öðru máli. Embættið er jafn fjölbreytt að starfsvettvangi og félagatalið í RSÍ, það má margfalda hverja einföldun með 380, en best væri að setjast niður og ræða málin. Í sameiningu.
Vilji einhver skrifa mér eða hringja í mig þá svara ég öllu eins fljótt og ég get: 695 1235 / solvibjorn@gmail.com.
Kannski væri best að halda umræðufund um málin. Það myndi gleðja mig ef stemning væri fyrir því að hittast og diskútera á Dyngjuvegi fyrir fund. Í öllu félagi er ágreiningur um hitt og þetta, en eining fæst ekki án samræðu, og sjaldnast án kaffis.
Góða nótt, Sölvi