Eitt af því skemmtilegasta við að vera sænskumælandi er að hafa aðgang að menningardebattinum. Að vísu er mikið af þessu (skiljanlega) horfið á bakvið borgunarmúra á síðustu árum en við erum með áskrift að Dagens Nyheter og eitt og annað af hinu getur maður enn lesið – af ýmsum ástæðum. Þessi debatt er gjarnan áhugaverður – misgóður auðvitað, einsog gengur – en hann fjallar iðulega um einhver grundvallaratriði. Er öld frásagnarbókmennta runnin upp? Er myndlíkingin úrelt verkfæri? Eru sjálfsævisöguleg skrif hin fullkomna lýsing mannlegs ástands eða hreinræktuð athyglissýki?
Í gær vísaði ég í grein í Gautaborgarpóstinum án þess að setja hlekk – um Hold eftir bookerverðlaunahafann David Szalay, sem Mikaela Blomquist segir að sé kitsch. Hér er sá hlekkur.
En það er ekki bara verið að rífast um kitsch það er líka verið að rífast um leikhús. Það byrjaði allt á því þegar Jonas Gardell fór í leikhús og sagðist ekki hafa getað útskýrt fyrir vinum sínum eftirá „um hvað“ leikritið hefði verið. Útgangspunkturinn í pistli Gardells var reyndar að mörg verk sem sviðsett væru í Sv´íþjóð virtist skorta höfund – þau væru unnin út frá einhverjum textum (í aðaltilvikinu hér einhverju grúpptjatti) en það væri ekkert leikskáld. Og svo lýsti hann eftir meiri frásagnarlist, svo hún myndi ekki deyja út – og bað um nýtt Natten är dagens mor, sem er klassískt sænskt verk eftir Lars Norén frá 1982.
Kristina Lundquist svaraði honum og sagði að löngun Gardells í einhvers konar „frásagnarlist“ væri einfaldlega popúlísk og úrelt – hann væri á harðahlaupum til Hollywood, ef ekki bara Aristótelesar – og benti á að verkin sem hann hefði nefnt hefðu öll verið skrifuð af alvöru leikskáldum þótt það hefði farið framhjá honum – og svo nefndi hún leikskáldin. Svo taldi hún auk þess upp ótal verk, bæði klassísk og ný, sem væru einmitt þess lags verk sem Gardell lýsti eftir – verk með skýrri frásögn – og þetta væru aðalverkin í öllum helstu leikh´usum landsins. Í anda Gardells lýsti Lundquist eftir fleiri lögum einsog Rosanna með Toto, svo unga fólkið myndi ekki gleyma hvernig maður semur lög einsog Rosanna.
Malin Axelsson reið síðan út á ritvöllinn og sagði lítið gert úr streymisþjónustum einsog Netflix og spurði hvort leikhúsin væru tilbúin fyrir tik-tok kynslóðina – en skilja mátti á bæði orðum Lundquist og Gardells að það væri síðasta sort. Þá sagði hún að Netflix hefði t.d. eytt miklu fé í að þróa handrit (annað en meirihluti sænskra leikhúsa). Og að ungt fólk í dag, sem væri alið upp á Netflix, hefði þegar séð fleiri þúsund klukkustundir af háþróaðri sagnalist áður en það mætti nokkurn tíma í leikhús. Og að ef leikhúsin horfist ekki í augu við þetta og reyni að tala við þetta públíkum þá séu þau sjálfdauð.
Í gær birtist svo ný grein frá Lundquist þar sem hún orðar í raun eitthvað sem er áreiðanlega róttækt og snobbað en er líka grunnur anti-popúlismans. Fyrst vísar hún í orð leikarans unga Odin Romanus (rosalegt nafn!) – sem er líka listráðunautur við uppsetningu Elleftu stundar Strindbergs í Borgarleikhúsinu í Gautaborg – um að leikhúsið eigi að vera staður þar sem fólk þráir að „hlæja og gráta saman“ og að það „vilji fá kærleik, blóð og tár.“
Ég er ekki viss um að Romanus tali fyrir alla af sinni kynslóð, en gefum okkur að hann geri það. Að fólk vilji finna til í leikhúsinu, láta berast með sterkum frásögnum og vera laust undan því truflandi blekkingarrofi sem neyðir það til þess að hugsa sjálfstætt. Bæ, bæ Brecht. En er það virkilega hlutverk sviðslista að láta fólk fá það sem það vill? Að afhenda tilfinningar eftir pöntun? Eru ánægðir áhorfendur virkilega góður mælikvarði á listrænt gildi og áhættu? Auðvitað verða leikhúsin að selja miða en fyrir mig sem gagnrýnanda er það málinu fullkomlega óviðkomandi hvað fólk „vill fá“ – alveg sama hvaða kynslóð það tilheyrir. Það er dásamlegt að Ellefta stund kynni Strindberg fyrir nýjum áhorfendum, en þótt krakkarnir hefðu hatað Fröken Júlíu, hefði verkið varla verið verra fyrir vikið.
Í þessum debatt öllum saman eru svo ótal rangalar sem ég hef ekki rætt hér og marga þeirra hef ég ekki einu sinni nennt að lesa. Greinar hafa birst í ótal miðlum – öllum helstu fréttablöðum og kvöldpressunni og þau hafa vitnað í lærðar greinar í menningartímaritum einsog Ord och bild – og þar verður áreiðanlega líka skrifað um debattinn þegar hann er liðinn hjá og einhver nýr byrjaður.
Eitt af því sem mér finnst mest hressandi við þetta – og það sem er svo til fullkomlega fjarverandi úr íslenskum menningardebatt, það best ég get séð – er vörnin fyrir listina sem eitthvað sem stendur til hliðar við markaðinn, eða eigi að gera það, listina sem eitthvað annað en vinsældir og húrrahróp, eitthvað sem hafi sitt eigið gildi (huglægt eða hlutlægt) – gildi sem eigi að ræða. Ekki endilega vegna þess að mér sjálfum finnist vinsældir og húrrahróp – eða kitsch – fullkomlega gagnslaust eða að því eigi að útrýma, en það er leiðinlegt að það eigi alltaf sviðið umyrðalaust. En að sama skapi sér maður þá líka fólk bara verja Netflix sagnalistina – sem maður sæi ekki heldur hérna heima (eða allavega ekki vel gert – það gæti alveg einhver sagt „en hey, netflix er skemmtilegt“).