____________________
Mér hefur láðst að nefna hérna að ég fór á dögunum í hlaðvarp. Ég var fyrsti og so far eini gestur þessa hlaðvarps. Ég held að þetta sé kannski í þriðja sinn sem ég mæti í hlaðvarp. Ég var einu sinni í viðtali hjá Sverri Norland í hlaðvarpi Forlagsins – sem er eiginlega svindl, af því Forlagið var líka að gefa út bókina sem ég var að plögga. Svo fór ég í Örnen och kråkan um daginn til að tala um íslenska ljóðlist. Og nú þetta.
Fyrir um það bil hundrað árum ætlaði ég að vera með hlaðvarp – sennilega í gegnum Nýhilsíðuna, þetta er í alvöru fyrir svona 20 árum – og tók tveggja tíma viðtal við Hauk Má Helgason, aldavin minn og fóstbróður. Þetta var áður en nokkrum manni datt í hug að tveir tímar væri passleg lengd á hlaðvarpsviðtal, vel að merkja, og ég held að það hafi enginn hlustað á þetta nema Tómas Ponzi, sem ég man að var mjög ánægður með spjallið. Gott að gleðja hlustandann. Nú, 20 árum síðar, endurgeldur Haukur Már mér greiðann með því að bjóða mér í hlaðvarpið sitt. Sem er held ég bara á YouTube, sem stendur, og er ekki tveir tímar heldur hálftími. Sem er talsvert passlegra. Ég vona innilega að þetta hlaðvarp verði langlífara en það sem ég startaði vorið 2006.
***
Ég hef talsvert oftar verið í útvarpinu en hlaðvarpinu. Í útvörpum en hlaðvörpum. Kannski þýðir það að ég sé meira svona establishment fígúra en underground? Eiginlega er ég alltaf í sama útvarpinu. Stundum hvarflar að mér að það myndi enginn vita hver ég væri ef það væri ekki fyrir Ríkisútvarpið. Að vísu var mér einu sinni boðið í spjallþátt Loga Bergmanns – en það eru … 17 ár síðan. Jú og svo hef ég farið á Samstöðina auðvitað – er það kannski meira hlaðvarp en sjónvarp? Ég er ekki viss.
En ég hef sem sagt aldrei verið jafn mikið í útvarpinu og í vetur – vikulega fæ ég tíu mínútur (sem eiga að vera tæpar en eru furðu oft rúmar) til þess að tjá hug minn um hvaðeina sem mér dettur í hug. Í gær fjallaði ég um ritlistarfnykinn – það er sjaldgæft að ég vinni pistla upp úr bloggleiðingum mínum (sem eru ekki alltaf mjög markvissar) en af því þátturinn átti að vera um ritlist var ég beðinn um að gera þetta svona og ég geri alltaf allt sem ég er beðinn um. Langi einhvern að skilja hver er munurinn á því að blogga og að skrifa útvarpistil er hægt að bera saman textann einsog hann birtist hér fyrr í vikunni og þann sem fór í loftið í gær. Óstýrilátur texti annars vegar og editeraður hins vegar.
***
Fríða Ísberg og Þórdís Gísladóttir voru í þættinum líka og ræddu við Kristján og Lóu um sína sýn á ritlistina sem fyrirbæri og hvernig hún væri kannski ólík í Svíþjóð og á Íslandi og í Danmörku. Hér á heimilinu var þetta orðið svona „Eiríkur talar við útvarpstækið sitt og reynir að grípa fram í“ dæmi. Sem er ekki slæmt, heldur gott – ég hef mest látið svona við nafna minn heitinn Guðmundsson, þegar hann var í útvarpinu, og þeir gerast ekki mikið betri útvarpsmennirnir. Og ég var ekki ósammála mörgu sem var sagt – það var meira að ég vildi bæta einhverju við. Segja allt sem ég gleymdi að segja í pistlinum (og gat raunar alls ekki sagt – hann var 10 mínútur og 55 sekúndur sem er vel yfir mörkum).
Þegar sænska ritlistin barst í tal langaði mig til dæmis að bæta því við að ég hef tekið eftir því nýlega að bókmenntatímaritin eru öll horfin úr Pressbyrån. Það er heilmikil tímaritahefð í Svíþjóð – tímaritaveggir í öllum sjoppum – og einu sinni gat maður alltaf keypt Vi läser í Pressbyrån í Västerås. Þetta er ekki mjög þungt bókmenntatímarit, bara viðtöl við metsöluhöfunda og svona smælki – mjög stuttir ritdómar og ábendingar. Skemmtilegt. Poppað. En það er sem sagt horfið. Og í staðinn getur maður alls staðar keypt tímaritið Skriva. Sem fjallar, einsog þið getið ímyndað ykkur, um það hvernig maður skrifar bækur.
Bækur um það hvernig maður skrifar bækur eru líka orðnar mjög vinsælar – ekki síst hljóðbækur um það hvernig maður skrifar bækur – sem og „vanity“ forlög þar sem fólk greiðir fyrir að láta drauminn rætast – borgar forlagi fyrir að gefa út bókina sína og dreifa henni. Þetta er kallað „hybrid“ forlög – dæmi um slík eru Hoi, Vulkan, Visto og fleiri. Þau eru ólík sjálfsútgáfu vel að merkja í því að það er ekkert DIY element. Maður gerir ekkert sjálfur heldur borgar fyrir þjónustu – þetta er minna einsog að stofna hljómsveit og meira svona einsog maður kaupir sér rándýran rafmagnsgítar af því mann langaði alltaf að verða rokkstjarna.
Ritlistarnámskeið – og þá er ég ekki að tala um rithöfundaskóla á borð við Biskops Arnö eða Litterär gestaltning – heldur helgarnámskeið, vikunámskeið, netnámskeið og svo framvegis eru líka gríðarlega vinsæl.
Þetta gerist vel að merkja á sama tíma og áhuginn á bókmenntum – sérstaklega krefjandi fagurbókmenntum, sem voru einhvern tíma kjarninn í „bókmenntaheiminum“ – fer minnkandi. Þá skreppur líka saman áhuginn á þýddum fagurbókmenntum – sérstaklega á áður óþekktum höfundum, höfundum sem þarf að kynna – og hangir saman við einhvern celebrity kúltúr í kringum útgáfu, sem svo kristallast í því að bækur eftir fólk sem er frægt (fyrir eitthvað annað en bókmenntir) njóta sífellt meiri vinsælda. Þetta er fólk sem oft skrifar í nánu samstarfi með ritstjórum, enda byrjendur, eða jafnvel lætur vofur skrifa fyrir sig (ghost-write-a, heitir það þegar maður ber það fram).
Fólk sem sagt langar meira að skrifa bækur en að lesa bækur – sem það langar svo lítið að það hlustar mest á bækur í staðinn – og það langar meira að vera frægt og ríkt en að búa til eitthvað stórfenglegt og breyta meðvitund heimsins eða uppgötva nýja fagurfræði. Þetta er auðvitað hýperkapitalíska módelið – og kemur einsog annað í samtímanum beint frá Bandaríkjunum.
Einsog Þórdís nefndi er allt önnur stemning í kringum sænska ritlistarskóla en bandaríska – og hefur að gera með ólíka hugmyndafræði og ólíka sýn á það hvað það sé að vera rithöfundur, hvernig hlutverkið líti út, hvaða persónuleiki fylgi því og hvaða fagurfræði. En skólarnir eiga ríkan þátt í að skilgreina, samræma og viðhalda ríkjandi hugmyndafræði ´a hverjum stað (og geta sannarlega líka átt þátt í að endurskilgreina hana – sem verður þá ríkjandi hugmyndafræði – þótt það sé vel að merkja alls ekki gefið að háskólar stundi þannig endurskilgreiningar).
Í þessu sambandi hugsa ég um kvikmyndabender sem ég fór á þegar ég lauk við Einlægan Önd og átti enn fjóra daga eftir af residensíunni minni í Visby og horfði á sennilega þrjátíu myndir í beit um rithöfunda – allar kvikmyndir sem ég fann þar sem rithöfundar voru í aðalhlutverki. Eitt af því eftirminnilega var að sjá hvað munurinn á hugmyndinni um skáld vestan og austan megin við atlantshafið var mikill. Bandarísku höfundarnir voru allir eitthvað svona einsog Michael Douglas í Wonderboys – ritlistarkennarar sem voru annað hvort að slá í gegn eða dálítil has-been – en menn í háskólasamfélagi með fasta vinnu (eða að leita að henni), venjulegt fólk sem þurfti fyrst og fremst að bretta upp ermarnar og skrifa. Evrópsku höfundarnir voru allir sérvitringar sem fórnuðu öllu – að meðtaldri geðheilsunni – fyrir fegurðina. Gáfa þeirra var satanísk guðsgjöf – fegurðin sadískur húsbóndi.
Þá vildi ég gera athugasemd við það sem var kannski ekki sagt beinum orðum en mér fannst ýjað allhressilega að, sem er að það sé meiri „ritlistarfnykur“ af skáldverkum kvenna og að „snillingsmódel“ 20. aldarinnar eigi bara við um karla – og þar með snúist gagnrýni á ritlistarmódelið um að gagnrýna að veruleiki samtímabókmennta sé kvenlægari en hann var.
Því fyrra hafna ég bara sem lesandi – frá Ocean Vuong til Bens Lerner til Jonathan Franzen, þar er alveg sami fnykur og Jhumpa Lahiri og Rachel Cusk. Og nei, það þýðir ekki að bækur þessa höfunda séu drasl – það er ekki það sem ég er að segja.
Hinu síðarnefnda mæti hafna einfaldlega með því að byrja að þylja upp nöfn: Virginia Woolf, Marguerite Duras, Anne Carson, Mina Loy, Elsa von Freytag-Loringhoven, Djuna Barnes, Carson McCullers, Flannery O’Connor, Muriel Spark, Katarina Frostenson, Bodil Malmsten, Laura Riding, Marguerite Yourcenar, Hannah Arendt, Wizslava Szymborska, Chantal Akerman, Annie Ernaux, Herta Müller, Svetlana Aleksevitsj, Ingeborg Bachmann, Inger Christensen, Elfriede Jelinek, Karin Boye, Karen Blixen, Astrid Lindgren, Clarice Lispector, Susan Sontag, Joan Didion, Emily Dickinson, Sylvia Plath, Marina Tsvetajeva – meira að segja Ayn Rand. Og nei, ég er ekki að segja að þær séu allar snillingar í raun – Ayn Rand! ha ha! – en þær passa við hlutverkið „snillingur“ – sérvitrar með einstaka rödd/sjónarhorn/gáfu sem þær miðluðu ekki málum með. Og já, listinn gæti verið miklu, miklu lengri.
Breytingin er áreiðanlega fagurfræðilegs og hugmyndafræðilegs eðlis – og samhliða sams konar breytingum á þjóðfélaginu, við lifum ekki lengur á 20. öldinni og snillingshugmyndin er úrelt. En þær breytingar á þjóðfélaginu hafa meira að gera með neyslumynstur okkar – og að allt er neysla, allt er markaður – en það hvort að það eru konur eða karlar sem halda á pennunum eða kaupa bækurnar.
Skrifi konur frekar í hópum en karlar – eða editeri í hópum – er það fyrst og fremst spurning um einhverja hefð, fólk af tilteknu kyni að elta tilteknar staðalmyndir, herma eftir jafningjum sínum. Rétt einsog það er meiri hefð fyrir því að konur semji tónlist einar en karlar í hópum/hljómsveitum. Það er félagsleg tilviljun – eða svar við tilteknum aðstæðum á tilteknum stað, sem breytast þegar minnstu hlutum í jöfnunni er hnikað til, frekar en spurning um eitthvert eðli. Og eitt er ekki endilega betra en hitt – það eru kostir og gallar við að starfa saman að listaverkum og að vinna þau einn; en það er varla hægt að ætlast til þess að það hafi enginn orð á einkennum hvors um sig, eða því að annað sé að taka við af hinu og með því glatist kannski eitthvað.
Þá finnst mér ágætt að halda því til haga að það er bæði hægt að hafa farið í ritlist og vera „snillingur“ – leika það hlutverk, vera það hlutverk, og setjast á skólabekk – eitt útilokar ekki hitt; og að margt af því sem ég kalla ritlistarfnyk hefur ekki með námið að gera eitt og sér heldur hugmyndafræði bókmenntastofnunarinnar í dag (og þá stefnu sem hún er á) í heild sinni. Þá hugmyndafræði að bókmenntir séu fyrst og fremst fag sem maður læri – maður læri að skrifa af til þess gerðum fagmanni og beri þau skrif síðan undir fleiri fagmenn til þess að fá sífellt faglegri niðurstöðu, svona einsog maður væri að byggja brú og vildi fá margstaðfest burðarþolið. Það þýðir ekki að ég sé mótfallinn því að fólk „læri fagið“, heldur áherslunni sem er lögð á „rétt handverk“ fram yfir margt annað og hvernig við afskrifum oft hið óvenjulega sem skort á „réttu handverki“ og reynum að beina öllum inn í „rétt handverk“ enda sé það „rétt“. (Og hér get ég ekki lagt nóga áherslu á að konur eru alveg jafn líklegar til að standa handan rétts handverks og karlar – og stundum uppskera þær meira að segja fyrir það, sjáið bara Ástu Fanneyju!).
Svo má halda því til haga líka að sú tilhneiging að fjölga þeim sem eiga aðkomu að listaverki er ekki bara þróun sem er að eiga sér stað í bókmenntum heldur ekki síður í tónlist – venjulegt popplag á heimsmarkaði er samið af 30 manna nefnd. Sjónvarpsþættir skrifaðir af ótal manns og þróaðir af markaðsnefndum eru líka normið en auteur-kvikmyndir á undanhaldi og svo framvegis. Hinn hýperkapitalíski markaður þráir andlit á vöruna en að röddin sé breiðóma og almenn – hann vill að Sabrina Carpenter og Harry Styles fronti vöruna (vissulega með dálítið generískri fegurð) en að röddin sé einhvers konar málamiðlun eða miðgildi – lægsti samnefnari er ekki rétta hugtakið en ekki alveg rangt, formúlutónmenntir er ekki alveg rétt hugtakið heldur, en þetta er allt í áttina.
Þetta er það sem Malin Axelsson á við þegar hún segir að ungir leikhúsgestir séu vel lesnir í háþróaðri sagnalist af því þeir hafi horft svo mikið á Netflix (þar sem sama sagan er sögð aftur og aftur og aftur og aftur – og allar nýjar sögur beygðar að markaðsmódelinu). Neyslumódelið gengur út á magn – en það er hentugast að sögunum svipi saman, að á eftir Game of Thrones komi House of the Dragon og A Knight of Seven Kingdoms og helst líka Witcher og Vikings og svo framvegis. (Og reyndar má halda því fram mín vegna að ástæðan fyrir því að GoT fór í skrúfuna sé sú að í síðustu tveimur þáttaröðunum var ekki lengur sýn höfundarins til viðmiðunar – ekki búið að skrifa bækurnar – og nefndin einfaldlega látin stýra för, með fyrirsjáanlega þunnildislegri niðurstöðu).
Þegar nógu margir koma að sama listaverkinu og fá allir að taka út eitthvað sem þeim finnst glatað verður verkið straumlínulagaðra – verkið verður meira „fyrir alla“ og minna afurð tiltekinnar sýnar á heiminn. Auðvitað þarf edítering ekki að virka þannig – það hlýðir enginn öllu sem hann er beðinn um að hlýða – en ég ímynda mér að það sé beint samband milli þess hversu marga maður spyr „er þetta í lagi“ og „hverju ætti ég að breyta“ og þess hversu öruggur maður sé í sinni eigin sýn. Það þýðir ekki endilega að maður ætli að breyta öllu – en maður er sannarlega líklegri til þess en ef maður spyr ekki. Kosturinn við fólk sem álítur sig snillinga – með réttu og röngu – er að það veit ekkert eðlilegra en að standa í fæturna.
Ég staldraði líka við stéttarhugmyndina – það var ekki farið mjög djúpt í hana, sennilega var þetta alveg í lok þáttar sem hún kom upp. Því var allavega velt upp hvort það gætu ekki allir farið í ritlist – það væri hægt að fá námslán, það væri í boði. Og þá hefði ég viljað halda til haga – og hélt til haga, hérna heima í eldhúsi, við útvarpstækið mitt, ég veifaði áreiðanlega pulsunni sem ég var að beikonvefja – að stéttir byrji ekki að virka upp úr tvítugu þegar fólk velur sér háskólanám. Fólkið af stéttunum sem fer ekki í ritlist (og hefur ekki rödd) er fólkið sem kemur út úr grunnskólunum án þess að kunna að lesa. Námslán gera því ekkert gagn af því það hefur ekki hlotið atlætið sem þarf til þess að geta lært.
En – og á þessum tímapunkti var ég meira byrjaður að svara sjálfum mér, svarandi útvarpinu – þá skulum við ekki gleyma því að Yahya Hassan, heitinn, var útskrifaður úr hinum fína forfatterskole í Danmörku. Og undantekningar bæði sanna og afsanna reglur.
Svo má líka minna sig á að það að eldri konur séu helstu menningarneytendur þessa samfélags er ekki eitthvað sem „bara gerist“ og snýst sennilega ekki bara um að karlar hati listir – það má alveg spyrja sig hvort komi fyrst hænan og eggið í því öllu saman og svarið er áreiðanlega flóknara en „hænan“ eða „eggið“. Um daginn fór ég á tvær tónlistarkvikmyndir tvo daga í röð – fyrst á Billie Eilish myndina og svo á Iron Maiden myndina. Það voru engar eldri konur á þessum myndum. Samfélagið er í laginu einsog það er vegna þess að við mótum það þannig.
Kannski var þetta allt og sumt sem ég sagði við útvarpið í gær. Nema ég hafi eitthvað muldrað líka um að þótt ég hafi aldrei lært mikla ritlist – ef frá er talinn hálfur vetur í HÍ upp úr aldamótum, þar sem mér var kennt að segja „hvort er“ en ekki „hvort sé“ og að nota aldrei orðið „varðandi“ í setningu eða neðanmálsgreinar í skáldskap – þá hef ég kennt ritlist bæði atvinnumönnum, unglingum og almennum borgurum, hér og í Svíþjóð, við litlar fræðslumiðstöðvar og merkilegar stofnanir einsog Biskops-Arnö.