Ritlistarfnykur

Facebook. Skáldsaga barst í tal. Fólk var ósammála ekki bara um gæði bókarinnar heldur um það hvort hún væri óþolandi vegna amerísks ritlistarstíls eða hvort sá stíll væri einfaldlega ekki til staðar – kannski var jafnvel gefið til kynna að slíkur stíll væri ekki til, heldur einhver fantasía, uppnefni til þess að afskrifa eitthvað óþol sem maður kann ekki að nefna öðru orði. Einsog með mörg hugtök – woke, ég er að horfa á þig – er ritlistarfnykur (MFA-stíll) væntanlega hugtak í einhvers konar mótun og hugsanlega meinar fólk ólíka hluti þegar það talar um slíkan stíl og sumir hreinlega sjá hann sem eitthvað annað. Segja: er þetta til? Er þetta í alvöru til? Nei, í alvöru, ef þetta er til, bentu þá á orðið. Hvar er orðið? Hvar eru setningarnar? Sem gera þetta að ritlistarstíl? Amerískum ritlistarstíl? Út með sprokið.

Það var ekki spurt. Ekki í alvöru (er Facebook alvöru? eru bækur alvöru?) En ég spurði mig. („Hvað er amerískur ritlistarstíll? Út með sprokið!“) Því þefurinn af honum getur alveg gert mig vitlausan en þetta er kannski svolítið svona you know it when you see it dæmi. Ég hef ekki listað það út, ekki lagt það á mig – get ekki bent á neitt tiltekið nema almenna tilhneigingu til ákveðinnar fágunar. Að bók hafi verið ritstýrt þannig að hver setning í henni „þjóni tilgangi“ – manni finnist einsog hver myndlíking hafi verið rædd og henni hafnað ef hún er of klisjukennd eða of óljós. Setningarnar eru sennilega yfirleitt frekar ljósar. Alltaf „sýnt en ekki sagt“ – sögupersónur segja jafnvel sjaldnast sjálfar hvað þeim finnst um neitt, heldur segja eitthvað sem gefur það til kynna. Það er lítið um lýsingarorð og engin atviksorð – atviksorð eru bönnuð, það er búið að marglesa textann og ganga úr skugga um að hann innihaldi engin atviksorð, sérstaklega engin sem enda á -ly á ensku, -lega á íslensku.

Ég held að margir myndu hreinlega kalla þetta „góðan texta“. En þetta er góður texti á svolítið sama máta og mjög mikið pródúseruð tónlist er „góð tónlist“. Tónlist þar sem bassinn er skýr og snerillinn þéttur og öll hljóðfærin eru á sinni eigin tíðni, ekkert rekst á – tempóið er algerlega stöðugt alveg í gegn – búið að lagfæra tónhæðina hjá söngvaranum. Lagið er aldrei of langt og aldrei of stutt og brýtur ekki reglur um vers-kórus-vers-kórus-brú-kórus-(kórus endurtekin). Það er ris á réttum stað. Spenna á réttum stað. Ráðgáta á réttum stað. Ef það gerist eitthvað óvænt finnur maður alltaf sterklega fyrir höfundarætlun í hinu óvænta – þetta var óvænt en aldrei óvart, aldrei uppgötvun, aldrei „fokk it, hljómar bara fínt“.

Sjálfum finnst mér bækur (og texti) vera bestar ef ég hef það á tilfinningunni á meðan ég er að lesa þær að það sé alls ekkert gefið að þetta gangi upp. Og raunar finnst mér oft hálfgert aukaatriði að hlutirnir gangi upp – plott er plott og það er ágætt eins langt og það nær en það á ekki að vera það eina sem stýrir sögunni – og tilviljanir og agnúar og fíflalæti og stælar og einlægir útúrdúrar, allt finnst mér þetta dásamlegt. Höfundar sem halda að það sé sniðugt að „kill your darlings“ til þess að þjónusta einhverja óljósa hugmynd um vilja einhvers lesanda – sem vilji þá helst bara lesa bækur sem minna hann á aðrar bækur, með jafn steindauðum darlingum – eru ekki að þjónusta einhvern eiginlegan lesanda, ekki manneskju, heldur bara „markaðinn“. Og markaðurinn vill kunnuglega pródúkt en listin býr í öllu hinu.

Svo finnst mér líka bara mjög viðeigandi að í sögum sé sagt en ekki bara sýnt. Sérstaklega þegar það er augljóslega verið að segja manni eitthvað tiltekið með þessum „sýningum“ – maður þarf ekki alltaf að skrifa „Sigga gekk þungstíg um íbúðina á hörðum klossum sem skildu eftir sig far í þykku gólfteppinu og dæsti í hverju skrefi milli þunnra ómálaðra vara sem höfðu ekki breiðst út í bros frá því hún missti móður sína“ , stundum er miklu hreinlegra að segja bara „Sigga var fýlutrunta“ og halda svo áfram.

Og sennilega snýst þetta meira um ritstjórn en MFA-prógrömin í Bandaríkjunum. Og er áreiðanlega ekkert öðruvísi í íslenskri eða franskri ritlist. Ég upplifi þetta oftast sem rembing – en einmitt svona rembing þess sem rembist mjög mikið við að látast ekki rembast neitt. Svo temur maður sér áreiðanlega viðkvæmni fyrir þessu – fer að finna lyktina af þessu alls staðar. Þefa hana uppi.

En það er ekki að hlutir megi ekki vera „skrifaðir“ – að maður megi ekki finna fyrir því að það sé verið að stíla, því síður – heldur er þetta tiltekinn stíll og tiltekinn tónn. Og þessi rembingslausi rembingur slær mig sem yfirlætislegur. Þá finnst mér einlæg og grímulaus tilgerð – tilgerð sem býður upp í dans – miklu áhugaverðari.

Ég þoli heldur ekki gagnrýni sem gengur út á að hlutir eigi að vera styttri. Lög eigi að vera 3 mínútur. Plötur 12 lög. Skáldsögur 300 síður. Ljóð ein síða. Okkur liggur ekki svona mikið á og ef maður nennir ekki að lesa á maður bara að bíða eftir bíómyndinni.

Annars fannst mér bókin sem barst í tal (Audition eftir Katie Kitamura) að mörgu leyti mjög fín – en hún var það sem sagt þrátt fyrir að það væri af henni svona fnykur.