Ég hef notað ótal ritvinnsluforrit í gegnum tíðina. WordPerfect var ábyggilega fyrst í PC-tölvunni hennar mömmu. Ég man ekki eftir ritvinnsluforriti í Amstradinum okkar Vals. Svo kom Word einhvern tíma. Þegar ég fékk Apple tölvu 1995 fylgdi með henni Clarisworks. Sennilega er það forritið sem ég byrjaði að skrifa í – ég hafði skrifað ljóð með penna en lengri texta byrjaði ég að skrifa í Clarisworks. Byrjaði á tveimur eða þremur sögum – eftirminnilegust og lengst var saga um mann sem hét Lítil-Látinn og endaði einhvern veginn í heimi þar sem allir voru tilfinningar.
Eftir að ég flutti að heiman var ég tölvulaus í mörg ár. Í september 1999 ákvað ég endanlega að ég ætlaði að verða rithöfundur. Þá var ég nýlentur í Berlín eftir dálitla puttaferðalags- og ástarhrakninga um Evrópu – frá Danmörku til Strasbourg til Parísar til Barcelona til Genf og loks til Berlínar. Þá bað ég mömmu að senda mér ritvélina sem þær Dóra systir áttu saman og enginn var að nota. Á þessum tíma var auðvitað margt fólk að skrifa á tölvur en þær voru bara of dýrar. Í dag er sennilega dýrara að senda 20kg ritvél til Þýskalands en að kaupa ódýrustu fartölvuna. Árið 2000 var ég kominn aftur heim. Þá var ég með mína Apple Macintosh Performa uppi í gamla unglingaherberginu mínu en þar mátti ekki reykja og ég hafði takmarkaðan áhuga á að hanga þar mikið. Mamma útvegaði mér litla græju sem heitir Ritþjálfi og var notuð til þess að kenna unglingum vélritun. Það tæki minnir mest á þau tæki sem eru seld í dag fyrir miklu meiri pening – Freewrite og þessháttar. Lítill skjár og lítið lyklaborð, takmarkað minni og maður notaði snúru til þess að færa textann yfir á tölvu.
Með þetta tæki sat ég á Sjallanum á Ísafirði og keðjureykti og skrifaði kvöld eftir kvöld. Ég tók hann svo með mér til Færeyja þangað sem ég flutti fljótlega. Og ég skrifaði megnið af fyrstu skáldsögunni minni á hann. Ég á hann enn einhvers staðar ofaní skúffu hjá Aino – en hleðslusnúran er týnd og sennilega virkar hann ekki nema sem minjagripur.
Ritþjálfinn fyrir prósa og pappír og penni fyrir ljóð – þegar ég bjó í Reykjavík næsta vetur fór ég á Þjóðarbókhlöðuna til að færa allt yfir í Word og vista það á diskettur. En skrifaði mest bara uppi í kjallarakompunni sem ég leigði við Hringbraut. Ég byrjaði líka að þýða Ginsberg. Um haustið flutti ég til Þrándheims og fékk þar lánaða fartölvu sem m.a.s. þá þótti gömul og léleg – mjög þungur hlunkur sem þurfti alltaf að vera í sambandi. Á hana kláraði ég að þýða Ginsberg. Í Word. Kvöldið 10. september var ég á haugafylleríi niðri í bæ með þessa tölvu með mér og týndi henni – 11. september, hinn eina sanna, þræddi ég alla bari Þrándheims, stoppaði í augnablik og hverjum og einum til að sjá hvað væri að gerast á sjónvarpsskjánum, og spurði hvort einhver hefði séð brúna leðurtösku. Hún fannst fyrir rest.
Næst bjó ég í Helsinki tölvulaus. Sennilega hef ég verið með ritþjálfann en ég man það ekki. Ég sendi ljóð til Íslands og fékk birtingu í Ljóð ungra skálda – það fyrsta sem ég birti, fyrir utan eitt ljóð í Lesbókinni. Ég fékk synjun á útgáfu á Ginsberg – það læsi enginn þetta – fann mér vinsæla ljóðabók, þýddi hana í snarheitum og ætlaði að fara að senda á forlag þegar ég kom heim um jólin og sá að það var búið að þýða hana og gefa út. Þetta var Sagði mamma eftir Hal Sirowitz. Ég hlýt að hafa gert þetta á ritþjálfann. Ég ílengdist á Íslandi, þvert á plönin, fékk mér vinnu og keypti mér fartölvu. Sat með hana á Sjallanum á kvöldin og keðjureykti. Skrifaði í Word. Tók hana með mér til Berlínar haustið á eftir þar sem við Haukur Már deildum einni netsnúru. Líklega er það líka í fyrsta skipti sem tölva varð eitthvað annað og meira en ritvinnsluvél – maður var búinn að rippa diskunum sínum og farinn að hlaða niður ólöglega á netinu.
Alltaf er þetta Word. Á Ísafirði veturinn 2003-2004 var búið að opna kaffihús, Langa Manga, þar sat ég og keðjureykti og vann í Ginsberg og Hugsjónadruslunni og hellti heilum kaffi latté yfir tölvuna. Fór með hana upp í Snerpu, hálfgrátandi – mig minnir að þeir hafi sent hana suður. Það björguðust ekki öll gögn en skrifin fékk ég afhent á floppy diskum. Var í vinnu og keypti mér nýja tölvu. Fór suður og var þar í hálfan vetur að vinna og skrifa og drekka. Kom aftur vestur og gerðist næturvörður á hóteli. Sat þar með Word í fartölvunni og MSN messenger á vinnutölvunni.
Líklega er það bara word, word, word þangað til að ég keypti mér loks makka sem hefur verið 2007, þá aftur kominn til Helsinki. Þá upphófst einhver sirkus. Word var mjög þungt. Pages leiðinlegt. Text-Edit – var það ekki komið? Ég var með einhvern léttan editor. En eiginlega var þetta viðvarandi ósátt. Dót alltaf að frjósa og týnast. Árið 2010 fékk ég nóg – kominn til Oulu í norður Finnlandi, þar sem IRC-ið var fundið upp – og eyddi peningum sem ég ekki átti í að kaupa mér Scrivener. Það er frábært forrit til þess að vinna með langa texta sem hafa flókinn strúktúr – þegar maður vill geta fært hluta fram og aftur og geymt mikið af texta í seilingarfjarlægð, ýmist til að vísa í eða nota sem heimildir eða bara brot sem bíða síns tíma í heildinni. Ég var að skrifa Illsku og hafði líka kynnst Gigapediu þar sem var hægt að hlaða niður óhemju af rafbókum, kolólöglega auðvitað, þar af mikið af sagnfræði og öðrum fræðiritum og mér leið einsog minnislausa mér hefðu verið færðir ofurkraftar – að geta t.d. gert einfalda orðaleit að Jurbarkas eða bara Litháen í fleiri hundruð bókum og fundið á augnabliki akkúrat staðina sem mig vantaði, sem hefði tekið mig mánuði að gera á bókasafni.
Síðan þá hef ég mikið notað Scrivener ef ég er að skrifa eitthvað stórt og flókið. En það hentar verr til að skrifa beint af augum – til þess að drafta verk sem er bara að fara frá a til b, bækur einsog t.d. Brúna yfir Tangagötuna. Og þar hef ég flækst á milli alls konar forrita – en líka tekið tímabil þar sem ég skrifa mikið í höndum. Mér finnst oft breytast tónninn hjá mér og tilfinningin frá einu forriti til þess næsta, alveg einsog það kemur öðruvísi texti ef ég skrifa í höndum eða á ritvél, og skiptir oft meiru en umhverfið í kringum mig þegar ég skrifa, hvar ég er. Pages, OpenOffice, Word, Bean, IA write, LibreOffice og fleiri og fleiri. Ég nota Scrivener alltaf mest en vantar sem sagt svona forrit til að skrifa bara frá a til b – sem býður upp á það sem ég vil, sem eru serif fontar, lágmarks umbrotsmöguleikar, einfaldleiki og stöðugleiki. Síðustu mánuði hef ég verið að nota Pages.
Og kem ég þá að því sem ég ætlaði að segja. Í tvígang í þessari viku hefur þetta helvítis forrit nefnilega tekið upp á því að sturta margra klukkustunda vinnu niður í klósettið með því að frjósa þegar ég hef ætlað að vista – og ekki gert nein bakköpp, einsog það á að gera sjálfkrafa, svo þegar ég endurræsi draslið er allt bara horfið og ekki hægt að gera „revert“ eða neitt annað.
Nú endurskrifar maður auðvitað oft sama textann ítrekað. Og hendir reglulega senum. En maður gerir það yfirleitt með orginalinn fyrir augunum. Frumupplifunina af senunni. Ég get ekki lýst því með orðum – bókstaflega – hvað mér finnst ótrúlega óþægilegt að endurskrifa senu sem ég á ekki til lengur. Ég hugsa að það sé svipað og að þurfa að endurupplifa gærdaginn upp á nýtt og láta allan tímann einsog maður sé að gera þetta í fyrsta skipti. Þetta er allt frekar ferskt í huga manns en maður er þó ekki nógu minnugur til þess að endurtaka allt orð fyrir orð – oft passlega minnugur til þess að hafa óljósa tilfinningu fyrir því snjalla sem gerðist, því fallega sem gerðist, en ekki nógu klár til þess að endurskapa það einfaldlega, ekki nógu aftengdur upprunalegu upplifuninni af því að uppgötva framvinduna í textanum.
Mér finnst líka erfið tilhugsun að þurfa nú að skipta um umhverfi. Fara í annað ritvinnsluforrit með þennan texta sem mér finnst að eigi heima í Pages. En ég get heldur ekki unnið í Pages lengur frekar en að ég gæti lifað með manneskju sem hefði barið mig tvo daga í röð. Þið afsakið ósmekklegar samlíkingar, en mér er þetta hjartans mál og ég er að reyna að lýsa rofnu trausti. Kannski er betra að tala um hengibrú sem hefur slitnað í síðustu tvö skipti sem maður ætlaði yfir hana. Og maður rétt náð að hanga í henni á leiðinni niður og krafla sig upp krambúleraður og í sjokki.
Samt hef ég vel að merkja hent síðustu fimm-sex handritum komplett í ruslið. Svo ég er alveg meðvitaður um að afköst föstudags og laugardags voru kannski ekki neitt nóbelsverðlaunaefni. En þessi óstöðugleiki í mér gerir þetta líka enn erfiðara.
Að því sögðu. Getið þið mælt með einhverju góðu ritvinnsluforriti? Einföldu og stabílu – ég skal meira að segja sætta mig við sans-serif fonta ef annað er ekki í boði.