Í kvöld horfði á kvikmyndina Nora frá árinu 2000. Þar leikur Ewan McGregor James Joyce og Susan Lynch aðalhlutverkið, Noru Barnacle – nú hafði ég næstum skrifað „eiginkonu James Joyce“ en þau voru auðvitað ekki gift. „Kærustu“ hljómar samt eitthvað þunnildislega. Þau voru allavega saman ævilangt og eignuðust tvö börn.
Þetta er í besta falli ágæt bíómynd. Einsog gjarnan er um ævisögumyndir þá er reynt að troða ansi mörgu inn. Það verður svo tvöfalt erfiðara fyrir þær sakir að James Joyce er mjög fyrirferðarmikill – bæði sögulega séð og svona prívat. Myndin er „byggð á“ ævisögu Brendu Maddox um Noru og ég fékk áhuga á að lesa hana. Meðal annars vegna þess að maður treystir auðvitað ekki Hollywood fyrir neinum svona upplýsingum, ekki einu sinni breska Hollywood. Ég varð svo sem ekki var við neinar stórfenglegar staðreyndavillur af því sem ég þekki til sjálfur en það var ýmislegt sem ég vildi fara að fletta upp hvernig hefði verið.
Susan Lynch og Ewan McGregor eru bæði góðir leikarar og persónurnar sem þau sköpuðu í þessari mynd voru trúverðugar og áhugaverðar. Eini vandinn – fyrir mig – var að þau voru bara ekki í nógu miklu samræmi við fólkið einsog ég hef ímyndað mér að þau hafi verið. Nora og Jim. Í huga mér eru þau bæði miklu erfiðari í umgengni – ekki síst Joyce. Nora myndarinnar virkaði borgaralegri og menntaðri og sjálfstæðari en sú Nora sem hefur birst mér í ævisagnahlunki Ellmans. Og Jim er þar drykkfelldari og frekari – og í senn alvarlegri og groddalegri í húmor. Ewan er svo mjúkur og hefur svona „stillta“ áru yfir sér. Og Peter McDonald sem leikur Stanislaus bróður Jims hvíslar eiginlega alla myndina. Ég sé hann líka fyrir mér sem strangari mann. Allt þetta byggi ég auðvitað á einhverri blöndu af Ellman og því hvernig persónur í bókum Joyce birtast manni – og hvaða tilfinningu maður fær fyrir þeim.
Á dögunum sá ég líka The Dead eftir John Huston, með Anjelicu dóttur hans í aðalhlutverki. Það er miklu betri mynd og fylgdi undarlegri byggingu smásögunnar í Dubliners ansi vel – þótt hún þyki áreiðanlega dramatúrgískt disaster. Sem er meðal annars það sem mér líkar vel í henni – hún er óþæg við allar hugmyndir um hvernig maður eigi að segja sögu. Ríflega þrír fjórðungar sögunnar gerast í veislu þar sem við kynnumst alls konar fólki sem fyrst og fremst kemur, étur og fer. Síðasti fjórðungurinn er svo það sem fólk man yfirleitt – í lok veislunnar syngur tenór nokkur Lass of aughrim og einn gestanna, kona, verður svolítið leið. Hún fer heim með eiginmanni sínum og segir honum af dreng sem hafi sungið þetta lag fyrir hana einu sinni, og elskað hana heitt þegar hún var ung og hangið veikur fyrir utan gluggann hjá henni í grenjandi rigningu – hún hafi reynt að senda hann heim en hann ekki farið fyrren seint. Og svo dáið úr lungnabólgu. Manninum verður bæði ljóst að drengurinn hefur dáið fyrir eiginkonu hans og að hún elskar hann enn og hann mun alltaf eiga stærri hlut í henni en hann getur sjálfur nokkurn tíma eignast. Hún sofnar og hann starir út í snjókomuna dapur.
Einu hjó ég þó eftir í myndinni, sem var öðruvísi en í sögunni, að það er dregið úr hér og þar á meðan á veisluhlutanum stendur. Einsog til þess að fólkið sem er ekki að fara að vera í lokasenunni dragi ekki að sér of mikla athygli. Þannig hefur tenórinn t.d. ekki viljað syngja alla veisluna en syngur svo loks einn inni í stofu með konu sem hann er að stíga í vægninn við þegar allir eru að fara – gestirnir heyra sönginn bara fram á gang. Í myndinni kemur hann fram og fólk hrósar söngnum og hann segir eitthvað á borð við: „Nú fannst ykkur þetta í lagi? Ég sem er svo hás.“ Ég er ekki með bókina hjá mér og nenni ekki að standa upp til að hafa þetta orðrétt en í sögunni hreytir hann meira ónotum í gestgjafana – einsog þau séu fávitar að halda að hann hafi verið að syngja vel, hann sé augljóslega hás og falskur. Sem eru auðvitað miklu forvitnilegri viðbrögð. En Joyce svarar því aldrei hvers vegna hann er svona gramur (kannski bara af því það var búið að þrábiðja hann að syngja, kannski gengur ekki nógu vel með viðreynsluna, kannski er hann bara eitthvað illa fyrirkallaður út af einhverju öðru – nýbúið að reka hann úr einhverju söng-giggi eða eitthvað). En það er líka mjög Joyceískt að láta ekki slíkt eftir lesendum – leyfa okkur að giska.
Það sem fyrri partur sögunnar gerir er að búa til heim þar sem smáborgarasamfélagið í Dublin virðist sjálft samsett úr hálfframliðnu fólki. Það eru allir einhvern veginn fastir og búnir að vera – og búnir að vera að lifa lífinu í staðnaðri og leiðinlegri rútínu árum saman. Að setja sögu saman á þennan hátt var áreiðanlega ekki jafn byltingarkennt þegar Joyce gerði það – það er annað sem var byltingarkennt við hana, ekki síst að vera svona nærgöngull persónum sínum. Lokahnykkurinn er svo til þess að árétta þetta – þetta fólk er allt fangar fortíðarinnar, vofur í eigin lífum.
Það slá mann líka ákveðin líkindi með The Dead og Ulysses öllum – í því að sagan er fyrst frekar breið samfélagslýsing (á Dyflinnarbúum) þar sem alls konar fólk á sér fulltrúa en maður veit ekki hvert ætlar, veislufrásögnin er dálítið kaos, sem leiðir síðan út í sögu af afbrýðissemi (sem er grunnsagan í Ulysses). Ég áttaði mig svo ekki á því fyrren ég horfði á mynd Hustons að lokakaflinn í henni er hálfgerður mónólóg – við hverfum inn í huga eiginmannsins, þótt það sé í þriðju persónu. En annað en Molly Bloom sem á lokaorðið í Ulysses er hann bugaður – einræða Molly er miklu meira lífsjátandi (byrjar á einu Yes og endar ´a mörgum). Og ég áttaði mig á þessu með mónólóginn einfaldlega vegna þess að Huston fer þá leið að láta restina gerast í voiceover – af því maður verður einfaldlega að sjá inn í höfuðið á eiginmanninum til þess að sagan verði skýr.
Eitthvað líkt þessari sögu þarna í endann kom fyrir Noru Barnacle þegar hún var ung í Galway og spilar The Dead þess vegna rullu í Noru líka. Hún missti raunar tvo vonbiðla á unga aldri, annan úr berklum og hinn úr taugaveiki OG lungnabólgu – og þeir hétu báðir Michael einsog drengurinn í The Dead. Og annar þeirra stóð fyrir utan gluggann hennar í rigningunni.
Fimm ljóð hlaut tilnefningu til Maístjörnunnar – ásamt Félagslandi eftir Völu Hauksdóttur, Möru kemur í heimsókn eftir Natösju S, Postulíni eftir Sunnu Dís, Fyrir vísindin eftir Önnu Rós og Þyngsta frumefninu eftir Jón Kalman.
Ég komst ekki á athöfnina en það verður upplestur í næstu viku sem ég hélt að kæmist ekki á, en svo var mér gert ljóst að flugfarið yrði greitt, og ég mæti því. Þetta verður í Þjóðarbókhlöðunni miðvikudaginn 6. maí kl. 11.30.
Úlyssesferðin er komin aftur á dagskrá. Og ég er farinn að tala um Úlysses á íslensku. Joyce notar vísvitandi latínuheiti Ódysseifs, Úlysses, á bók sína og í langflestum þýðingum hafa menn reynt að halda þessu – Ulises, Uliks, Ulysse, Ulisse, Uliss o.s.frv.
***
Úlyssesferðin hefst 10. júní. Ég reikna með að vera einn fyrstu dagana og fá svo einhvern selskap aðeins síðar. Ég ætla að byrja á því að vera þrjá daga í Dyflinni og fara á alls konar viðburði – taka svo tvo daga í Belfast, sem er ekki tengt Joyce, en ég fór þangað í mína fyrstu utanlandsferð árið 1995 (áður en „the troubles“ lauk) og langar að litast aðeins um fyrst ég er í nágrenninu. Fimmtánda júní kem ég aftur til Dyflinnar, 16. júní er Bloomsdagur – þá á ég bókað (ásamt Lomma) í Bloomsday breakfast, með steiktum nýrum og öllu saman. 20. júní fer ég heim.
Á dagskránni er að koma við á öllum helstu sögustöðum, Martelloturni, Glasnevin kirkjugarði, Swenys apótekinu, Howth höfða, Sandymount ströndinni, Nighttown (Monto), National Library og National Gallery og Eccles stræti 7. Ég ætla líka á The Museum of Literature og hef bókað mig í gönguferðir og viðburði – meðal annars einn dada kabarett og tvo leikþætti in situ, einsog við Joycelesandi gáfumennin segjum, þ.e.a.s. á staðnum (upphaf bókarinnar í Martelloturni og Kýklópaþátt – reyndar bara á einhverri krá – Barney Kiernan húsið er enn til en kráin ekki). Og svo eitt sjó í leikhúsi. Ég hef átta daga í Dyflinni og tvo í Belfast og Dyflinnardagskráin er þegar orðin svo þétt að ég er farinn að hafa áhyggjur af að missa af einhverju vegna tímaskorts.
Ég misreiknaði mig aðeins í áætlanargerðinni því að Bloomsday Festival á sér stað 11.-16. júní og ef ég væri að gera þetta núna færi ég heldur til Belfast eftir það en að vera að yfirgefa bæinn í miðju festivali. 17.-20. er minna um sjó – en þá líka meira næði til að uppgötva hluti á eigin forsendum.
Og vegna þess að Joyce er aftur á dagskrá er ég líka aftur farinn að mata mig mest megnis á Joycebókmenntum. Ég las Joyce: Ett Porträtt (í sænskri þýðingu, sem sagt) eftir skáldið Ednu O’Brien. Þetta er lýrískt og skapandi hjá Ednu þegar það er best en verður líka á köflum svolítið einsog stikkorðaútgáfa af þykku Ellman-ævisögunni (sem ég var að hlusta á í bílnum um svipað leyti og ég las þessa, og sem ég hef lesið áður – hún er frábær en rosalega mikið „ævisögulega aðferðin“, þ.e. barn síns tíma, og auðvitað exhaustive, þ.e.a.s. tiltekur bara allt sem hann hefur fundið, en það er líka þannig sem þannig bækur eiga að virka). Edna er best þegar hún er að lýsa afstöðu sinni til Joyce – líka þegar hún skrifar það umdeildasta í bókinni, þegar hún fullyrðir að maður þurfi að vera skrímsli til að skapa eitthvað af viti (kannski er hún að réttlæta eitthvað í eigin fari – Joyce var sjálfhverfur og drykkfelldur en hann var ekki neitt skrímsli).
Svo las ég Í Dyflinni aftur. Nú í SAM þýðingunni. Aftur er þessi titill einhver tilraun til þess að gera eitthvað þjált sem þarf ekki að vera svona rosalega þjált. Dyflinnarbúar ætti hún að heita. Áherslan á að vera á fólkinu. Og það er margt athugavert við þýðinguna annað – stundum skiptir SAM um orð í miðju kafi, eftirrit verður afrit og álíka – og orðalag hans er almennt sérsinna, svo ég hugsaði til skiptis að það væri undarlegt að leyfa honum að komast upp með sumt af þessu, en að sama skapi öfundaðist ég út í að málsnið þýðanda fengi að halda sér. Það er alltof rík tilhneiging til þess að búa til eitthvað staðlað málsnið í þýðingum – eitthvað sem er hvorki málsnið höfundar né þýðanda heldur svona miðgildis-íslenska. Jafnvel miðgildis-reykvíska. Ég held við verðum að fara að snúa okkur út úr því, jafnvel þótt hlutir hljómi þá síður „þjálir“ í eyrum miðgildis-íslendinga. Þetta stendur blómgun tungumálsins fyrir þrifum.
Sögurnar eru alltaf jafn ótrúlegar. Ég held að nú hafi Arabí, Tveir kavalérar (Two Gallants), Vandræðalegt atvik (hét hún það ekki? ég er ekki með bókina hjá mér – orðið var áreiðanlega „vandræðalegt“, en sagan heitir A Painful Case og það er ekkert vandræðalegt við að kona verði fyrir lest) og Náð(Grace) snert mig mest. Og mér fundist skemmtilegt að dvelja við í senunum sem „þjóna engum tilgangi“ – sem eru bara einsog málverk af stað og stemningu. Þessar sögur eru stundum einsog að stíga upp í sporvagn sem stoppar af og til – og þá litast maður bara um áður en sagan fer aftur af stað. Þetta er kannski mest áberandi í Framliðnum (The Dead – og nú er ég að bera í bakkafullan læk af þýðingargremju en þessi saga hefði bara mátt heita Hinir dauðu). Og þetta er sérstaklega gaman á þessum Iowa Writer’s skóla tímum þar sem allar sögur þurfa að vera á stöðugri hreyfingu.
Joyce i Sverige. Þessa bók fann ég hjá bóksala við Fyrisá í Uppsala um daginn, þar sem við John Swedenmark vorum að spóka okkur fyrir viðburð í bókabúð. Svona bókinista – einsog í París, með bókakassa fulla af góðgæti. Bókin kom út árið 1986 og inniheldur ritsmíðar eftir bæði fræðimenn og höfunda, bæði fræðilegt efni og innblásið, og er skipt upp í þætti – einn um áhrif Joyce á sænska höfunda, einn um þýðingar á Joyce, einn um áhrif sænskrar menningar á Joyce (Joyce var skandinavisti sem dýrkaði Ibsen, talaði dönsku og norsku – fyrsta þýðing sem gerð var á verki eftir Joyce var á sænsku, Dubliners, og hann óf nafn þýðandans Ebbu Atterboom inn í Finnegans Wake, og menn hafa mikið leitað að bréfaskriftum þeirra Ebbu en ekki fundið) og svo eftirþankar um Joyce. Það sló mig hvað þetta var allt húmorslaust. Þeir sem verja Joyce og elska taka það hlutverk mjög alvarlega og þeir sem gagnrýna hann gagnrýna hann fyrir að vera í „tómagangi“ – endalausum og sálarlausum intelektúalisma. Sem er mér óskiljanlegt – það er ekki til mennskari bók en Úlysses og það er ekki til bók sem upphefur leikgleðina meira en Finnegans Wake. Mér skilst líka að fyrsta þýðingin á Úlysses á sænsku – sem var unnin af finnlands-svíanum Thomas Warburton – sé einmitt húmorslaus, svo kannski hefur það eitthvað með málið að gera, en bókin var endurþýdd fyrir nokkrum árum af Erik Anderson, sem er allt annað en húmorslaus (og hvers bók, Dag in och dag ut med en dag i Dublin, þar sem hann gerir grein fyrir þýðingarstarfinu, er í póstinum).
Finnegans Wake. Ég er búinn með 29 síður (plús formála). 599 síður eftir. Ég veit ekki hvort ég endist hana alla. Mér er það til efs. Ég er ekki einu sinni viss um að þetta sé bók sem maður eigi að lesa. Ameríska konseptskáldið Kenneth Goldsmith talaði um að hann væri ekki að leita sér að „readership“ heldur „thinkership“ – ekki lesendum heldur hugsendum. Að vísu dugir manni ekki konseptið eitt til þess að ná sambandi við Finnegans Wake – maður þarf að lesa hana og sennilega gefa sér svolítinn tíma til að ná þessu sambandi, leyfa henni að steikja svolítið í sér heilann. Og þá getur maður væntanlega gripið niður í hana hvenær og hvar sem er og bara farið í les-túr nokkrar síður. Svona einsog maður ráfar um skóg eða upp á fjall. Það er konseptið. Þetta er frídagabók. Og einsog frægt er þá byrjar hún í miðri setningu – seinni hluta þeirrar setningar sem endar bókina – sem styður þá kenningu mína að maður megi stinga sér ofan í hana hvar sem er, hún hefur ekkert eiginlegt upphaf og engan endi, heldur gengur í hring.
FW er mjög fyndin og frjó en hún er auðvitað líka gersamlega óskiljanleg. Einhver sagði að með Úlysses hefði Joyce ekki bara hrundið af stað byltingu – einsog hver annar módernisti – heldur líka fullnustað hana. Úlysses á fyrsta og síðasta orðið í sinni eigin byltingu. Og hvert heldur maður þá? Hvernig toppar maður bók sem tekur 100 ár að lesa svo vel sé? Með bók sem tekur 1000 ár að lesa? Það segir allavega sína sögu að á meðan Joyce er að skrifa FW er dóttir hans Lucia, sem hann var mjög náinn, að missa vitið – og Joyce telur að það sé vegna þess að hún sé, andskotinn hafi það, haldin snilligáfunni hans. Hann hafi látið snilligáfuna ganga í arf einsog hverja aðra bölvun – sömu bölvun/snilligáfu og gerði Joyce veikan og taugaveiklaðan, sem kostaði hann sjónina og hreystið (hann var mjög hraustur ungur maður). Og það sé snilligáfan sem sé að drekkja Luciu – hún sem kalli fram geðsýki í einum en Finnegans Wake í öðrum.
Auk þess er ég byrjaður á Emily Wilson þýðingunni á Ódysseifskviðu (af hverju ekki bara „Úlysseskviða“, fyrst það má skipta þessum nöfnum út eftir hentugleika!) Og er enn að hlusta á Ellman þegar ég hef tækifæri til – sem er ekki oft. Já og ég keypti mér nýjan Úlysses í risabroti með ofsalega fallegum myndum eftir Eduardo Arroyo.
Barbara Jefford í hlutverki Mollyar Bloom í Ulysses kvikmynd Joseph Strick frá árinu 1967.
Penelópuþáttur Ulysses er ekki nema átta setningar, sem eru að vísu hver um sig á bilinu 3-7 síður. Og fyrir utan þessa átta punkta eru engin greinarmerki í kaflanum, ekki einu sinni úrfellingamerki – svo maður verður að ráða af samhenginu hvort að „well“ sé „we’ll“ eða bara „well“ og svo framvegis. Þetta er talsvert minna mál en margur gæti ætlað og flæðið í setningunum mestmegnis gott og auðskilið, sérstaklega ef miðað er við margt sem á undan er gengið í þessari góðu bók.
Hjá Hómer hefur Penelópa eiginkona Ódysseifs beðið manns síns í heil tuttugu ár. Trójustríðið tók tíu, þá byrjuðu hinir eiginmennirnir að tínast heim – til góðs og ills, einhverjir sem þetta lesa hafa áreiðanlega séð Óresteiu í Þjóðleikhúsinu, og vita hvernig fór fyrir Agamemnoni, sem náði heim strax í stríðslok – og svo hafa raunir hans tekið tíu til viðbótar. Þar af fóru þrjú ár í frægustu ævintýrin – ferðina til Hadesar og vinda Eólusar og Pólýfemus og það allt saman – en sjö ár til viðbótar var hann fastur hjá Kalypsó. Allan þennan tíma hefur Penelópa verið umsetin af vonbiðlum, eitt hundrað talsins, sem biðu þess að hún viðurkenndi loks fyrir sjálfri sér og öðrum að Ódysseifur væri dáinn og tæki sér nýjan mann. Á meðan þeir biðu hafa þeir stytt sér stundir við svallveisluhald á hennar kostnað.
Til þess að komast undan þessum hjúskaparmálum segir Penelópa hjarta sitt „vanmagna af söknuði“ eftir Ódysseifi og bætir því svo við að einhver guðanna hafi beðið hana að vefa náklæði handa Laertesi, föður Ódysseifs – sem er að vísu enn á lífi en sennilega voru þessi náklæði svo mikið verk að það þurfti að byrja á þeim einhverju áður en menn hrukku upp af. Lofar hún því að giftast þegar verkinu er lokið. Svo vefar hún á daginn en rekur upp klæðið um nætur, enda klók einsog maður hennar (sem er frægastur fyrir að hafa fundið upp trójuhestinn).
Eftir nokkur ár af náklæðisblekkingum klagar ein af þernunum hana í vonbiðlana, sem sitja svo um hana þar sem hún er að rekja upp vefinn og krefjast þess að hún ljúki við verkið og velji sér síðan mann hið snarasta. Það er við þær aðstæður sem Penelópa finnur upp á þrautinni með bogann og axaraugun sem sagt var frá í síðustu færslu. Það endar með því að Aþena sendir Penelópu í bólið og Ódysseifur einn klárar þrautina – klæddur einsog betlari – og slátrar svo bæði vonbiðlum og ambáttum án nokkurrar miskunnar, áður en þau Penelópa lifa hamingjusöm til æviloka.
En að Joyce. Þetta eru upphafsorð kaflans.
Yes because he never did a thing like that before as ask to get his breakfast in bed with a couple of eggs since the City Arms hotel when he used to be pretending to be laid up with a sick voice doing his highness to make himself interesting
Bloom hefur verið að heiman frá því um morguninn. Það er komin mið nótt og Mollý liggur og sefur. Sjálfsagt hefur hún eitthvað farið fram úr yfir daginn en við heyrum ekkert um það. Við vitum bara að Bloom veit að hún átti von á Blazes Boylan klukkan 16 og að þau höfðu í huga að svívirða hjónasængina. Við sjáum leiftur af þessum fundi hér og þar yfir daginn en ég held það sé alveg óhætt að fullyrða að þau leiftur séu að gerast í höfðinu á Bloom, sem hugsar mikið til Mollyar. Á ferðum sínum um Dublin kaupir hann fyrir hana nýja erótíska skáldsögu (The Sweets of Sin) og sápustykki (væntanlega til þess að þrífa af sér syndina). Og hugsar – enda er Ulysses bók hugsanna. Hann rifjar upp í brotum bróðurpart lífs þeirra saman. Fyrsta stefnumót þeirra í Howth og kútveltur í róslynginu. Uppeldi Millýjar, sem er að verða fullorðin. Getnað og fæðingu Rudys sem svo deyr 11 daga gamall og sorgina – og getuleysið – sem hefur vomað yfir öllu þeirra hjónalífi síðan. En Mollý sjálfa höfum við ekki hitt nema þarna í augnablik um morguninn þegar Bloom færir henni morgunverð í rúmið, auk bréfs frá Blazes Boylan um yfirvofandi fund (sem Mollý segir að sé til þess að skipuleggja söngferðalag sem þau eru að fara í).
En úr því er hér bætt svo um munar. Þessar átta ofurlöngu setningar eru einræða Mollýar, sem hefur vaknað við að Bloom skríður upp í litla rúmið þeirra – þau liggja hvort í sína áttina svo hún er með tærnar á honum við andlitið. Ekki samt svo að hún tali upphátt heldur eru þetta hugsanir andvaka manneskju – sem útskýrir löngu setningarnar og greinarmerkjaleysið,. Kaflinn byrjar á því að Mollý er að hugsa um mjög óvenjulega beiðni Blooms áður en hann sofnaði, að hann fái morgunverð í rúmið (yfirleitt er það hann sem færir henni morgunverð í rúmið). Hún veltir því fyrir sér hvort hún ætli að verða við þessu. Svo smám saman fara hugsanirnar á flug og rata víða. Hún fer að hugsa um mannkosti Blooms og finnst hann ágætur, er sannfærð um að hann hafi verið að sofa hjá einhverri konu yfir daginn, og virðist vita um bréfaskipti hans við Mörthu. Svo rifjar hún upp síðasta skipti sem hann fékk það yfir rassinn á henni – það var sama dag og Boylan tók fast í hönd hennar – sem segir okkur að þótt þau hafi ekki „fullnustað“ kynlíf, samkvæmt þeirra eigin mælikvörðum, frá því Rudy dó þá hafa þau nú samt stundað kynlíf.
Svo fáum við staðfest allt um ástarfundina við Blazes Boylan og „that tremendous big red brute of a thing he has“, stærri en nokkuð sem hún hefur áður notið – og fullnægingarnar verða svo margar fyrir rest að Mollý spyr sig hvort maðurinn hljóti ekki að hafa innbyrt ostrur áður en hann kom í heimsókn (fyrir yngri lesendur má nefna að ostrur át fólk áður en Viagra var fundið upp). Svo hugsar hún um aðra elskhuga sína í gegnum tíðina – allt frá því hún var fyrst kysst á Gíbraltar 14 ára, og runkaði svo vini sínum – og ber þá saman við Bloom. Hún hugsar líka um Stephen, sem Bloom sagði henni frá áður en hann sofnaði, og veltir því fyrir sér hvort hann sé of ungur fyrir hana – giskar á að hann sé 23-24 og það sé nú alveg innan marka (hún er 33 ára og hann er 22 – skv. reglunni hálfur manns eigin aldur plús sjö, er það þá 33/2+7=23,5). Hún ímyndar sér að hann hljóti að vera hreinlátari en mennirnir sem hún er vön og hugsar hvort það gæti ekki verið gaman að totta hann og gleypa – en hún veit ekki að Stephen er vatnsfælinn og hefur ekki þvegið sér síðan í október árið áður (Ulysses gerist 16. júní, 1904). Stephen vill ekki einu sinni þvo sér um hendurnar þegar Bloom býður honum það. En svo hugsar Mollý líka að hún ætti kannski ekki að leyfa sér að gleypa enda sé það ástæðan fyrir því að konur fái yfirvaraskegg.
Hér má geta þess í framhjáhlaupi að D.H. Lawrence sem sjálfur lenti í talsverðum vandræðum með sína lafði Chatterley – af hendi sömu ritskoðunarafla og bönnuðu Ulysses – hafði hugsað þá ágætis konu sem hálfgert móteitur við hinni „hroðalegu“ Mollý Bloom, og skrifaði í bréfi til konu sinnar Friedu:
[lokakafli Ulysses] is the dirtiest, most indecent, obscene thing ever written. Yes it is, Frieda. It is filthy. . . . This Ulysses muck is more disgusting than Casanova. I must show that it can be done without muck.
Elskhugi Lafði Chatterley hefur auðvitað svipað upplegg og Ulysses – eiginkona getulauss manns uppgötvar að hún getur ekki lifað eða elskað án kynlífs og finnur sér elskhuga – þótt niðurstaðan sé önnur, hjá Lawrence er maður skilinn eftir í von frekar en vissu um að elskhugarnir nái saman (þótt eiginmaður hennar vilji ekki veita henni skilnað). Þennan boðskap kallaði Joyce „áróður fyrir því, sem alls staðar nema í heimalandi DH Lawrence, flytur allan sinn áróður á eigin spýtur.“ Bloom og Molly hins vegar finna sér leiðir til þess að lifa í og með sársauka sínum og sorg, getuleysi og vanmætti, í gegnum eitthvað sem er sennilega skyldara sátt en fyrirgefningu – eitthvað svona „sådan er livet, er það ekki merkilegt?“, sem er, liggur mér við að segja, einstætt í heimsbókmenntunum.
Einsog sjá má á þessari frægu mynd af Marilyn Monroe – og dæma má af svip hennar – þá er hún að lesa einræðu Mollýar.
Annars hafa fræðimenn tekist á um það allar götur frá því bókin kom út hvort Penelópukaflinn sé kynórar kynóðs manns um kvenhugann eða prótó-femínískur óður til hinnar kynferðislega frelsuðu konu. Ég er ekki viss um að annað þurfi að útiloka hitt, eða að það geri lýsinguna ótrúverðugri, en myndi sjálfur leggja áherslu á aðstæðurnar sem textinn lýsir – við höfum séð hvernig Joyce dílar við óra og innra líf fyrr í bókinni, og við höfum séð hvernig hann dílar við hinar ýmsu vímur, gleði, víns og greddu – og hér birtist okkur kona í svefnrofunum. Það eru mörg lög af frelsi og ánauð í hugsunum okkar – mörg lög af bælingu – og hún er auðvitað minnst (en þó til staðar) þegar við erum að tala við okkur sjálf í hljóði. Þegar svefnrofin bætast við erum við alveg á barmi draumalífsins þar sem bælingin hverfur, a.m.k. því sem næst (og þá er vert að nefna að næsta bók, Finnegans Wake, átti að vera sams konar kortlagning á undirmeðvitundinni og Ulysses er á meðvitundinni – í Penelópu erum við kannski komin á þröskuldinn).
Eftir alls kyns hugsanir hingað og þangað – um Gíbraltar (þar sem hún ólst upp), fegurð manna og kvenna, hvort svínasteikin sem hún át um daginn hafi verið skemmd, o.s.frv. – fer hún aftur að velta fyrir sér beiðni Blooms um morgunverð í rúmið. Og finnst nú þetta meira en lítið borginmannleg krafa. Alger frekja. Svo fer hún að hugsa um köttinn og Millý og loks um Dedalus (sjá þetta að ofan). Og nefnir að hún er byrjuð á túr og sé því ekki ólétt eftir Boylan. Hún fer að hugsa um kvensjúkdómalækna og reynslu sína af þeim. Að allir karlar séu svikulir. Aftur um morgunverðinn hans Blooms og tilraunir hans til að veita henni munnmök, sem henni þóttu ekki tilkomumiklar. Hún veltir því fyrir sér hvaða konu hann hafi sofið hjá um daginn – sennilega vændiskonu hugsar hún, varla Josie Breen (fyrrum kærustu Blooms, sem hann rakst á um daginn) því hún sé gift og því hefði hann aldrei þorað. Næst hugsar hún um vini hans (og finnst mismikið til þeirra koma) og rifjar upp þau skipti sem hún hitti Stephen sem barn og að hún hafi séð komu hans inn í líf þeirra fyrir í tarotspilunum sínum um morguninn. Hana langar að tæla Stephen og ætlar að læra fullt af ljóðum til að ganga í augun á honum.
Kaflinn byrjar á orðinu „yes“ en síðasta setningin byrjar á orðinu „no“.
no thats no way for him has he no manners nor no refinement nor no nothing in his nature slapping us behind like that on my bottom because I didnt call him Hugh the ignoramus that doesnt know poetry from a cabbage
Hugh er sem sagt „Blazes“ Boylan. Hvað sem líður bólfimi hans og reðurstærð þá þykir henni alls ekki mjög vænt um hann, né hefur hún á honum nokkuð sérstakt dálæti sem mannveru – hann fær mjög neikvæðan samanburð við bæði Bloom og Stephen. Hún veltir fyrir sér þeirri ánægju sem karlmenn hafi af að horfa á kvenlíkamann og öfundast út í hana – hún hefur ekki sömu ánægju af líkömum þeirra. Hún pirrar sig á að Bloom hafi kysst hana á rassinn (áður en hann fór að sofa – honum til varnar er svolítið langt að andlitinu þegar maður sefur svona til fóta). Hugsar að veröldin væri nú betri ef konur réðu öllu. Öfundar Bloom af að eiga vini og telur að hún eigi sjálf engar vinkonur því konur séu óttalegar tíkur. Svo ákveður hún að láta eftir Bloom að færa honum morgunverð en að sama skapi muni hún ekki þrífa sæði Boylans úr rúminu (þar sem það er greinilega enn). Svo fer hún að hugsa um bónorð Blooms, í Howth, og það blandast minningum hennar um fyrsta kossinn í Gíbraltar, og í síðustu línunum birtist orðið yes aftur og aftur og bókinni lýkur svona:
and then I asked him with my eyes to ask again yes and then he asked me would I yes to say yes my mountain flower and first I put my arms around him yes and drew him down to me so he could feel my breasts all perfume yes and his heart was going like mad and yes I said yes I will Yes.
Og þá er hún búin.
***
Einsog ég hef sjálfsagt margnefnt hérna – ítrekað og endurítrekað – þá verður ekkert úr Ulyssesferðinni til Dyflinnar í ár. Vonandi á næsta ári, ef fjárráð leyfa. Upprunalega hugmyndin var að hún yrði punkturinn aftan við þessa yfirferð – sem er þriðja til fjórða til fimmta yfirferð mín á bókinni eftir því hvernig maður telur – og því er alveg einhver gremja eða sorg því samfara. Að klára án þess að klára.
Finnst mér ég hafa yfirsýn yfir Ulysses? Varla. Einsog ég nefni líka mjög gjarnan er ég afar minnislaus sem er til talsverðra trafala við lestur svona bókar – það er ennþá mjög algengt að ég skilji ekkert hvað sé í gangi. En mér finnst það líka bara alltílagi. Það kemur alls ekki í veg fyrir að ég njóti lestursins. Stundum finnst mér setningarnar bara fallegar og stundum koma leiðinlegir kaflar sem bara fljóta framhjá einhvern veginn – Ulysses er ekki fullkomin bók og ekki bók sem reynir að vera fullkomin. Þvert á móti þá sökkvir hún tönnunum í annmarka sína frekar en að forðast þá – hún er mjög eftirlát við duttlunga höfundarins og leggur alls konar miseðlilegar kröfur á lesendur sína og launar ekki alltaf erfiðið einsog skyldi, þ´ótt hún geri það oft. Eitt er auðvitað að það gerist eiginlega ekki neitt í bókinni– og samt allt. Stærsta ´áskorunin við að fara svona í gegnum söguþráðinn er að velja út hvað skipti máli – hugsanir fljóta hingað og þangað og atburðum er lýst með alls kyns fantastískum aðferðum – hvað var eiginlega að gerast? Og hvað af öllu því sem var eða var ekki að gerast – eða af því sem einhver var að hugsa – er markverðara en hitt? Hvar eru hápunktarnir? Hvað þarf að taka fram svo maður átti sig á framvindunni, skilji persónurnar, geti ráðið í þemu og mynstur? Hvað af öllum extra-literatúrnum – Hamlet, Hómer, Dante – þarf maður að þekkja? Hvað af sögu Írlands? Sögu enskra og írskra bókmennta? Hvar skipta speglanirnar máli? Hvað með tengslin við Dubliners og Portrait of the artist as a young man – eða jafnvel Finnegans Wake? Það er auðvitað hægt að halda svona áfram endalaust að spá í flestum bókum en Ulysses beinlínis biður mann að gera það – ögrar manni að gera það, meðal annars með því að vera meðvitað þrekraun í lestri. Víst skal ég skilja þig, helvítis beinið þitt! svarar maður þrjóskur. Af því það er leikurinn.
Ulysses er bók tenginga og hún ljómar í hvert sinn sem maður tengir eitthvað saman – hvort sem það er rétt tengt eða rangt, það er ekki aðalatriði. En það er líka einsog Joyce hafi tengt hana við allt – alla sína þekkingu, allar sínar tilfinningar – og að eina leiðin til þess að ná öllum tengingunum væri að hafa verið Joyce sjálfur, helst á öllum stigum þess að skrifa Ulysses í einu. Sem maður getur ekki. En maður þarf heldur ekki að ná öllum tengingunum og kannski er það líka hluti af því að „læra að lesa“ Ulysses (ekki það ég hafi nokkurn tíma lesið bók sem ég hafi skilið til fulls, eða einu sinni skrifað bók sem ég hafi skilið til fulls) – þessi sátt við að svamla bara í hafinu. Og njóta þessarar stórfenglegu innsýnar í mennskuna, sem felst í kynnum við Bloom, Molly og Stephen.
Ég þakka samfylgdina þeim sem nenntu.
* * *
Ef vitnað er til Ódysseifskviðu á íslensku er það úr prósaþýðingu Sveinbjörns Egilssonar.
Ef vitnað er til Ódysseifs á íslensku er það úr þýðingu Sigurðar A. Magnússonar.
Ódysseifur kemur heim til sín og uppgötvar húsið er fullt af fólki og það eru eiginlega allir berir að neðan.
Þegar Ódysseifur kemur heim til sín á Íþöku mæta honum „vonbiðlarnir“ sem hafa breytt heimili hans í svallhýsi og níðst á eiginkonu hans, ambáttum, þrælum og öðrum heimilismönnum um árabil. Ódysseifur er þá dulbúinn sem betlari og vonbiðlarnir gera fátt annað en að gera grín að honum – kasta t.d. í hann húsgögnum þegar þeir eru orðnir vel fullir. Penelópa, sem hefur haldið vonbiðlunum í skefjum allan þennan tíma og neitað að samþykkja að giftast neinum þeirra, ákveður að halda keppni – sá sem getur dregið upp boga Ódysseifs og skotið ör í gegnum röð af axaraugum fær hönd hennar (hún veit sennilega vel að þetta getur enginn nema Ódysseifur sjálfur – eitthvað er gefið í skyn að Aþena hafi komið þessari hugmynd að hjá henni, frekar en að Penelópa átti sig sjálf á því að betlarinn sé eiginmaður hennar). Á sama tíma hafa Ódysseifur og Telemakkus sonur hans – sem veit hver betlarinn er í raun og veru – falið öll vopn í húsinu. Vonbiðlunum mistekst fyrirsjáanlega að draga upp bogann en Telemakkus og Penelópa krefjast þess að betlarinn fái líka að prófa – og auðvitað tekst honum það.
Bandaríska kvikmyndafyrirtækið TSG Entertainment notar þetta augnablik í lógói sínu, sem sýnt er á undan öllum þeirra kvikmyndum og margir ættu að kannast við:
Nú kastar Ódysseifur af sér dulbúningnum.
Þér hugsuðuð, hundarnir, að eg mundi eigi framar heim aftur koma frá Trójulandi, og þess vegna eydduð þér búi mínu, nauðguðuð ambáttunum til samlags við yður, og báðuð konu minnar, að mér sjálfum lifanda, án þess þér óttuðuzt guðina, þá er byggja hinn víða himin, eða skeyttuð hið minnsta um að þetta mundi á síðan mælast illa fyrir af mönnum. Nú er yður öllum einnegin bráður bani búin.
Svo slátrar hann bæði vonbiðlunum og öllum sem þeim hafa þjónað og hlýðir ekki á neinar afsakanir – en vægir þó Medon, kallaranum, fyrir orð sonar síns og söngmanninum Femíusi sem kastar sér um fætur hans, því hann metur svo að báðir hafi verið þvingaðir til að þjóna vonbiðlunum. Sá hluti ambáttanna sem hefur legið með vonbiðlunum – verið nauðgað til samlags, einsog Ódysseifur orðar það sjálfur – nýtur ekki sömu miskunnar.
Gangist nú fyrir því, að valurinn sé út borinn, og segið ambáttunum að gera það. Þar næst skuluð þér láta þvo hina fögru hástóla og borðin úr vatni með gljúpum njarðarvöttum. En þá er þér hafið látið koma öllu í lag innan hallar, þá skuluð þér leiða ambáttirnar út úr hinni gólfföstu stofu, og út í sundið milli hvolfklefans og hinnar traustu forgarðsgirðingar, og höggva þær þar með langeggjuðum sverðum, þar til þér hafið tekið þær allar af lífi, og þær hafa gleymt þeim ástarhótum, er þær nutu af launmökum sínum við biðlana.
Þær tólf sem eru sekar um þessi launmök eru svo látnar taka til og þrífa eftir blóðbaðið – Ódysseifur hefur drepið eitthvað á annað hundrað manns. Svo fer Telemakkus með þær út í forgarð en í stað þess að höggva þær með langeggjuðum sverðum, sem honum þykir „heiðarlegur dauðdagi“ nær hann í kaðal.
Það fór fyrir þessum ambáttum, líkt og fer fyrir vængjalöngum þröstum eða skógardúfum, sem ætla í hreiður sitt, en lenda þá í einhverri snörunni, sem lögð hefir verið í viðarrunninn, og mega svo gista þar, þó illt þyki. Allteins héngu ambáttuirnar uppi við kaðalinn með höfuðin í röð, en um háls þeim voru snörur, til þess þær skyldu deyja aumkvunarlegum dauðdaga; þær sprikluðu fótunum litla stund, en þau fótalæti voru ekki lengi.
Þegar þessu er lokið er geitahirðirinn Melanþíus, sem hefur verið vonbiðlunum innan handar og svívirt Ódysseif, leiddur út, skornar af honum nasir og eyru „með hörðu járni“, þá slitið undan honum og því kastað fyrir hunda, auk þess sem hendur og fætur eru hoggnar af honum í „heiftarhug“.
Þótt þetta sé nú allt að sönnu Ódysseifslegt er Penelópa enn ekki viss um að Ódysseifur sé Ódysseifur og leggur fyrir hann eitt lokapróf. Hún biður ambátt sína að færa rúmið þeirra hjóna – og Ódysseifur bregst strax við og bendir á að húsið allt er byggt utan um þetta rúm, sem er hluti af „langlaufguðu viðsmjörstré“ sem var fullvaxið og „digurt sem máttsúla“. Það er ekki hægt að færa þannig rúm. Hleypur Penelópa þá grátandi í fang manns síns.
***
Kannski dvaldi ég óvenju lengi við Hómer í dag vegna þess að þýðing Emily Wilson var til umræðu á FB í vikunni – og einhver AI-skrifuð samantekt á gagnrýni þar sem því var haldið fram að eldri þýðendur Ódysseifskviðu hefðu allir breitt yfir þessar nauðganir og hrottaskap með því að velja „snyrtilegri“ orð en „ambátt“ og „nauðgun“ í sínum þýðingum. Sveinbjörn snyrtir þetta allavega ekki mikið og mér er raunar til efs að það sé hægt með því einu að hnika til fáeinum orðum – allavega væri það talsvert afrek að láta þetta líta vel út. Hrottaskapurinn er ekki bara í einu og einu orði.
En að Joyce. Kaflinn sem kallaður er Íþaka – en er nafnlaus líkt og aðrir kaflar Ulysses – er í katekísku formi. Katekisminn í kristinni kirkju vísar til fræðslukvera þar sem sagt er frá fyrirbærum og sögum með spurningum og svörum. Og þannig er kaflinn uppsettur og ferðum og samtölum Dedalusar og Blooms lýst:
Did Bloom discover common factors of similarity between their respective like and unlike reactions to experience?
Both were sensitive to artistic impressions, musical in preference to plastic or pictorial. Both preferred a continental to an insular manner of life, a cisatlantic to a transatlantic place of residence. Both indurated by early domestic training and an inherited tenacity of heterodox resistance professed their disbelief in many orthodox religious, national, social and ethical doctrines. Both admitted the alternately stimulating and obtunding influence of heterosexual magnetism.
Klukkan er eitthvað rúmlega tvö. „Feðgarnir“ eru á leiðinni heim til Blooms – á Ecclesstræti 7 – þar sem mig minnti þangað til í gær að Dedalus hefði gist, en hann afþakkar gistinguna í lok kaflans og fer eitthvert, enginn veit. Á þessu ætti maður ekki að vera að flaska svona síðla leiks.
Einsog hefur verið nefnt nokkrum sinnum eru þeir báðir lyklalausir menn – Stephen lét Buck Mulligan fá sinn lykil en Bloom, sem fór í spariföt vegna jarðarfarar Dignams um morguninn, gleymdi sínum lykli í hinum buxunum. Hann er auðvitað enn með böggum hildar út af framhjáhaldi Mollyar fyrr um daginn – þess vegna, meðal annars, er hann með Stephen í eftirdragi, sem eins konar tilfinningalegan böffer – og vill ekki vekja hana. Og honum kemur ráð í hug. Hann klifrar yfir grindverk og lætur sig síga niður á kjallaralevel hússins – það er eitthvað niðurgrafið útisvæði þar – og kemst inn um opnar þvottahúsdyrnar. Og fer svo og opnar fyrir Stephen.
Þeir fá sér sæti í eldhúsinu. Bloom þvær sér með sítrónusápunni sem hann keypti (en greiddi aldrei fyrir) fyrrum daginn. Stephen, sem er vatnshræddur og hefur ekki þvegið sér svo mánuðum skiptir, afþakkar sápuna og Bloom stillir sig um að predika yfir honum um hreinlæti. Hér og þar eru ummerki um Boylan í eldhúsinu, meðal annars veðreiðaseðil frá kapphlaupinu þar sem Throwaway vann. Þeir fá sér kakó og þegja dálitla stund. Bókin rifjar upp fyrsta fund þeirra þegar Stephen var fimm ára og neitaði að heilsa sem og annan fund þeirra þegar Stephen var tíu ára og þeir náðu betur saman – og Stephen bauð honum meðal annars í mat (og pabbi hans tók undir) en Bloom afþakkaði. Síðan hafa þeir lítil samskipti átt. Það kemur líka fram að Stephen er 22 ára og Bloom 38 ára.
Svo eru alls kyns þankar um tengsl þeirra tveggja, líkindi og ólíkindi í atferli, uppeldi og menntun og við komumst meðal annars að því að þeir voru skírðir af sama manninum. Reyndar hefur Bloom, sem er ungverskur gyðingur að ætterni, verið skírður alls þrisvar sinnum. Fyrst til lútersku, í írsku þjóðkirkjuna, svo við einhverja aðra athöfn sem sennilega var á vegum sömu kirkju, og svo loks til kaþólsku þegar hann giftist Molly. Þeir eru báðir vel að merkja trúlausir.
Þeir syngja hvor fyrir annan – Simon á gelísku en Bloom á hebresku – skrifa upp bókstafi (á næstöftustu síðu Sweets of Sin) og ræða muninn á ættbálkum íra og gyðinga. Bloom biður Stephen að syngja meira og hann tekur upp á því að syngja lag með sterkum andsemitískum undirtónum um mann sem er krossfestur af gyðingum (maðurinn heitir ekki Jesús samt, hann heitir Hugh). Það hefur samt farið vel á með þeim og það breytist ekki mikið við þetta – en Stephen er kannski eitthvað að spyrna á móti væntumþykju Blooms (hvað er þessi miðaldra karl líka að draga hann heim til sín um miðja nótt?).
Eftir smá vangaveltur um Millý – sem spretta af tali um dóttur gyðingsins í laginu – kemur að því að Bloom býður Stephen að gista.
Was the proposal of asylum accepted?
Promptly, inexplicably, with amicability, gratefully it was declined.
Þá tekur Bloom upp peningana sem hann var að geyma fyrir hinn ofurölvi Stephen frá því í Nighttown og greiðir honum allt til baka – einsog hann sé að leika staðalmyndina af hinum gráðuga gyðing á röngunni. Þeir ræða framtíðarsamskipti og maður fær það á tilfinninguna að úr þeim verði lítið – hér skilji leiðir með Bloom og Stephen, sem verði aldrei faðir og sonur, þótt þeir séu sonarlausir og föðurlausir.
Svo fara þeir saman út að pissa.
What spectacle confronted them when they, first the host, then the guest, emerged silently, doubly dark, from obscurity by a passage from the rere of the house into the penumbra of the garden?
The heaventree of stars hung with humid nightblue fruit.
Næst koma einhver ósköp af vísindalegum upplýsingum um himinhvolfin áður en þeir snúa sér að sjálfum þvaglátunum. Stephen mígur hærra en Bloom mígur lengra. Bloom ku hafa verið mikill afreksmaður í þessari íþrótt á sínum yngri árum.
Að lokum kveðjast þeir og sjást aldrei aftur, svo við vitum til.
Bloom læðist inn í hús og rekur sig í húsgögnin, sem hafa verið færð vegna píanóæfinga samhliða mökum dagsins (vonbiðlarnir grýttu húsgögnum í Ódysseif, en Bloom gengur á þau sjálfur í myrkrinu). Bloom brennir reykelsi og hreinsar heimilið. Hann býr sig undir að fara í háttinn – tekur eftir brúðkaupsgjöfum á arinhillunni, íhugar bækurnar í hillunni sinni, við fáum lista yfir þær allar, hann sér mynt og við fáum bókhald yfir útgjöld dagsins (en það vantar víst ýmislegt inn í bókhaldið, hvað sem það á að þýða). Bloom fer úr stígvélunum og rífur bút af tánögl stóru táar, fer að hugsa um draumaheimilið sitt og hvernig hann gæti haft efni á því. Næst er listað fyrir okkur allt innihaldið í skúffum hans – þar kennir ýmissa grasa, þar eru t.d. grófar kristilegar klámmyndir („anal violation by male religious (fully clothed, eyes abject) of female religious (partly clothed, eyes direct“) og bréf frá Josie Breen og smokkar og alls konar opinber skjöl. Þar á meðal eru hlutabréf sem sýna að Bloom hefur nokkrar aukatekjur – hann fagnar þessu og íhugar hlutskipti sitt glaður. Textinn þylur upp alls konar fólk sem hefur það ekki jafn gott. Bloom rifjar upp daginn stuttlega með sjálfum sér og heldur svo upp til Molly.
Mile O’Shea og Barbara Jefford í hlutverkum sínum í Ulysses (1967) í leikstjórn Joseph Strick.
Bloom skríður upp í hjá Molly og finnur þar meðal annars fyrir formi Boylans – einsog dýnan hafi sigið – og svo „flakes of potted meat, recooked“ sem hann fjarlægir. Þau hjónin sofa til fóta hvort hjá öðru. Bloom veltir því fyrir sér hverjir komi fyrstir og hverjir svo – á metafýsískan hátt, enginn kemur fyrst, enginn kemur svo – og hugsar svo um alla elskhuga Mollyar í gegnum tíðina (listinn er sennilega meira hans eigin ímyndun en eitthvað annað) og víkur loks illum hugsunum að Boylan. Hann er afbrýðissamur og öfundar hann af því að hafa notið ásta með Molly – sem hann er ófær um að gera sjálfur – en finnur líka til ákveðinnar róar yfir því sem honum þykir þrátt fyrir allt eðlilegur gangur náttúrunnar (að leita sér fróunar). Hann beygir sig fram og kyssir Molly á „melónurnar“ – rassinn – og hún rumskar. Hann segir henni frá deginum sínum – nefnir ekki Gerty McDowell eða Borgarann eða Josie Breen eða eitt og annað fleira. Hér kemur fram að þau hafa ekki stundað kynmök árum saman – sennilega ekki frá því áður en sonur þeirra (sem lést 11 daga gamall) fæddist.
Svo endar þetta svona (hlustandinn er Molly; Bloom er sögumaður):
What moved visibly above the listener’s and the narrator’s invisible thoughts? The upcast reflection of a lamp and shade, an inconstant series of concentric circles of varying gradations of light and shadow.
In what directions did listener and narrator lie? Listener, S. E. by E.: Narrator, N. W. by W.: on the 53rd parallel of latitude, N., and 6th meridian of longitude, W.: at an angle of 45° to the terrestrial equator.
In what state of rest or motion? At rest relatively to themselves and to each other. In motion being each and both carried westward, forward and rereward respectively, by the proper perpetual motion of the earth through everchanging tracks of neverchanging space.
In what posture? Listener: reclined semilaterally, left, left hand under head, right leg extended in a straight line and resting on left leg, flexed, in the attitude of Gea-Tellus, fulfilled, recumbent, big with seed. Narrator: reclined laterally, left, with right and left legs flexed, the index finger and thumb of the right hand resting on the bridge of the nose, in the attitude depicted in a snapshot photograph made by Percy Apjohn, the childman weary, the manchild in the womb.
Womb? Weary? He rests. He has travelled.
With? Sinbad the Sailor and Tinbad the Tailor and Jinbad the Jailer and Whinbad the Whaler and Ninbad the Nailer and Finbad the Failer and Binbad the Bailer and Pinbad the Pailer and Minbad the Mailer and Hinbad the Hailer and Rinbad the Railer and Dinbad the Kailer and Vinbad the Quailer and Linbad the Yailer and Xinbad the Phthailer.
When? Going to dark bed there was a square round Sinbad the Sailor roc’s auk’s egg in the night of the bed of all the auks of the rocs of Darkinbad the Brightdayler.
Where? •
Þessi stóri punktur er viljandi en hann vantar víst í sumar prentanir. Hann er svarið við Hvert? augljóslega – en hvað það svar þýðir, nú, því er ósvarað. Þetta er punkturinn fyrir aftan Bloomsdag í einhverjum skilningi – nú sofnar hann, blessaður. En bókin er ekki búin því í síðasta kafla bókarinnar – Penelópu – liggur Molly andvaka.
Íþaka mun hafa verið uppáhalds kafli Joyce. Þetta er kaflinn þar sem við ættum skv. öllum eðlilegum lögmálum frásagnartækninnar að fá svör við öllum þeim spurningum sem hafa plagað okkur í gegnum bókina. Ná Bloom og Stephen saman? Hver er maðurinn í Macintoshfrakkanum? Verður uppgjör milli Bloom og Mollly? En spurningunum er öllum annað hvort svarað „já og nei, gæti verið, hvað finnst þér?“ eða alls ekki. Og það þrátt fyrir að kaflinn sé bókstaflega byggður upp sem spurningar og svör – og þótt alls þess sem er spurt sé sannarlega svarað og það jafnvel mjög nákvæmlega.
Það má spegla þetta í átökum Ódysseifs heima hjá sér. Bloom er auðvitað friðarins maður, annað en Ódysseifur, og drepur engan – hans vonbiðill er löngu farinn og fékk allt sem hann æsktist. Penelópa og Mollý sofa báðar af sér átökin (Aþena svæfir Penelópu). Þær vakna báðar og bera kennsl á menn sína. Penelópa hótar því að láta færa ófæranlegt rúmið þeirra – en Bloom gengur á húsgögn sem hafa verið færð og kemur í rúm sitt saurgað, ekki búið að skipta um rúmfötin, það er far eftir Blazes Boylan í því og einhverjar kjöttægjur að auki. Og í stað þess að vera glæsismíð er það svo lítið að þau þurfa að sofa í því með andlitin ofan í tánum hvort á öðru. Telemakkus er föður sínum innanhandar við slátrunina en Stephen gerir fátt nema spjalla og fara svo fyrir rest – ráfa út í nóttina og óvissuna.
Kannski er það sjálft formið – spurningar sem er svarað, fræðakversformið – sem er heimkynni þeirra allra þriggja, Stephens, Blooms og Joyce. Þessi allt að því pervertíska áfergja í útskýringar og staðreyndir – sem virðist jafnvel verða meiri eftir því sem svörin veita minni eiginlega svarafró, þrátt fyrir að vera beinskeytt og rétt svör, þegar svörin afhjúpa bara meiri spurn, meiri furðu, stærri heim.
Ég hef ekki gert upp við mig hvort ég skrifa næst um Penelópukaflann eða hvort ég fer fyrst og skrifa betur um fyrstu þrjá kaflana, einsog ég var búinn að lofa. Það er eitthvað fullnægjandi við að ljúka þessu á því að skrifa um lokakaflann. Og ég óttast að ef ég skrifi um Penelópu næst þá verði mín freistað að klára aldrei að skrifa um fyrstu þrjá kaflana (sem ég skrifaði um í einni beit þegar ég byrjaði á þessu – og var áreiðanlega mest um fyrsta kaflann en minna um hina tvo, þetta er meira spurning um að editera þá færslu svo hún sé bara um fyrsta kaflann og skrifa svo um hina tvo almennilega).
Við sjáum til.
* * *
Ef vitnað er til Ódysseifskviðu á íslensku er það úr prósaþýðingu Sveinbjörns Egilssonar.
Ef vitnað er til Ódysseifs á íslensku er það úr þýðingu Sigurðar A. Magnússonar.
Hefst þá heimferðin – nostos – og tekur yfir þrjá síðustu kaflana.
Í Ódysseifskviðu er Evmeus svínahirðir Ódysseifs/Penelópu á Íþöku og fyrsti maðurinn sem Ódysseifur hittir þegar hann snýr aftur. Þá er Ódysseifur dulbúinn sem betlari – hann er að kanna stöðuna – svo hvorki Evmeus né Telemakkos átta sig á því að Ódysseifur er snúinn aftur. Telemakkos kemur vel að merkja líka heim í þessum kafla – hann hefur verið að leita upplýsinga um föður sinn á Spörtu og Pýlos. Telemakkos og Evmeus hjálpa svo Ódysseifi við slátrunina miklu í lok bókarinnar, þegar Ódysseifur gerir loks út af við vonbiðla Penelópu.
En snúum okkur að Joyce. Klukkan er að ganga tvö að nóttu, aðfararnótt 17. júní, 1904. Svallinu er lokið og hefst þá heimferðin. Stephen Dedalus og Leopold Bloom yfirgáfu rauða hverfið Nighttown í síðasta kafla. Þeir eru þreyttir og slæptir og Stephen enn nokkuð drukkinn, þótt hann sé ekki jafn frávita af drykkju og í síðasta kafla. Þeir ráfa inn í skýli ætlað hestvagnaeklum – „a cabman’s shelter“, kúskaskýli, kallar SAM það, en kúskur er gamalt orð fyrir ekil – og hitta þar fyrir sjómann sem raupar mikið (og er sennilega að villa á sér heimildir – segist heita eitt en svo er annað nafn á póstkorti sem honum var sent) og gamlan kúsk sem rekur skýlið, og sem þeir hafa grunaðan um að vera kannski „Skin-the-goat“ („Fláðu-geitina“), frægur flóttabílstjóri sem tók þátt í því sem kallað var Phoenix Park-morðin (og var raunveruleg persóna – ræddur í Eólusarkafla). Allra handa minni karakterum er hér einnig reglulega ruglað saman – menn heita sama nafninu – og það er almennt mikill hringlandi á ídenítetum.
Mikið meira gerist ekki í raun, ekki á yfirborðinu, en það eru sagðar sögur og bollalagt – sem allt er þó því marki brennt að vera fram úr hófi óáreiðanlegt. Sögurnar sem eru sagðar eru langsóttar – sjómaðurinn segir t.d. sögu af Simoni Dedalusi (föður Stephens), að hann hafi séð Simon með ferðasirkus í Stokkhólmi og hann hafi verið ótrúleg skytta – kenningar Blooms og Dedalusar sömuleiðis, meira að segja tungumálið í kaflanum er langsótt. Í upphafi kaflans er Bloom t.d. sagður vera „an orthodox samaritan“ – en samverjar voru auðvitað ekki orþódox, ef maður er samverji er maður skilgreiningunni samkvæmt einmitt alls ekki orþodox. (Þessu nær SAM ekki að snúa og hefur það „ósvikinn samverji“ – sem er auðvitað það sem var meint svona „bókstaflegast“). Það úir og grúir af svona „villum“ í kaflanum – snobbuðustu Ulysses-áhangendur þola hann ekki, af því textinn er „lélegur“, myndlíkingarnar nykraðar, staðreyndirnar rangar og svo framvegis, og skiptir engu máli þótt það sé allt augljóslega með vilja gert.
„Feðgarnir“ tengjast fyrst almennilega í þessum kafla – nú þegar Stephen er ekki lengur ofurölvi – og maður finnur enn meira fyrir löngun Blooms til þess að sjá um unga manninn. Hér verður mín freistað að ítreka að þeir eru báðir útgáfa af Joyce – og umhyggjan og áhyggjurnar sem Bloom sýnir Dedalus eru kannski einhvers konar sjálfsást fullorðins manns á sjálfum sér ungum, sem er ekki minna fögur fyrir það. Á einum tímapunkti jaðrar líka við að Bloom bjóði Stephen sína Penelópu, Molly – sem kallar á skyldan lestur en segir líka eitthvað um Ödipusarduldir almennt sem og hin sértæku pervertísku djúp sem búa innra með Bloom.
Í þessum kafla fáum við enn fremur dálitlar útskýringar á því hvers vegna það skildu leiðir með Stephen annars vegar og Buck Mulligan og Haines hins vegar – en svo virðist sem þeir hafi lent í rifrildi, jafnvel átökum, og Bloom fullyrðir að jafnvel þótt Dedalus fyndi nú far út í Martello-turn þá myndu þeir ólíklegir til að hleypa honum inn. Það kemur fram að Stephen hefur ekkert borðað frá því í gær – sem er þá ekki 16. júní (fyrir miðnætti) einsog Bloom heldur fyrst, heldur 15. júní. Bloom étur mikið á Bloomsdegi en Dedalus drekkur bara (Bloom drekkur mjög hóflega en eitthvað þó). Í ljósi alls þessa ákveður Bloom að bjóða Stephen gistingu – eftir að hafa sýnt honum átta ára gamla mynd af Molly (og myndin er sögð líkjast henni „þá“).
Svo halda þeir áleiðis. Og ef við rímum þetta við Hómer þá er ekki bara faðirinn/Bloom/Ódysseifur að fara heim heldur líka sonurinn/Dedalus/Telemakkos.
Þetta er ekki uppáhalds kaflinn minn í bókinni og það hefur ekkert að gera með „vitleysurnar“ – sem eru eiginlega það skemmtilegasta í honum, þegar maður kemur auga á þær (en margar þeirra fara framhjá manni – þetta er oft mjög „lært“). Það er bara eitthvað lágt á honum risið, kannski vegna þess að þreyta og doði þeirra fósturfeðga endurspeglast í textanum – kannski vegna þess að hann er til þess að gera „skýr“ þrátt fyrir ruglinginn, en án þess þó að verða „tær“ einsog t.d. í Dubliners (ef það meikar eitthvað sens). Hann er hálfgerður millikafli. En það er meira stuð í næstu tveimur.
* * *
Ef vitnað er til Ódysseifskviðu á íslensku er það úr prósaþýðingu Sveinbjörns Egilssonar.
Ef vitnað er til Ódysseifs á íslensku er það úr þýðingu Sigurðar A. Magnússonar.
Eftir að Odysseifur sleppur frá Lestrygónum, mannætunum sem kostuðu hann öll sín meðreiðarskip, ellefu talsins, kemur hann að eyju þar sem gyðjan Kirka á heima. Þar skýtur Odysseifur hjört á ströndinni og heldur mikla veislu. Síðan vill hann fara að kanna eyjuna og ákveður að skipta sínum „fagurbrynhosuðu förunautum“ í tvær sveitir. Fer hann fyrir annarri en Evrýlokkus fyrir hinni. Skemmst er frá því að segja að Evrýlokkus og menn hans hitta fyrir Kirku sem lokkar þá til sín með söng og fara allir til hennar nema Evrýlokkus. Kirka gefur þeim hræring úr osti, byggmjöli, bleiku hunangi og pramnísku víni og bætir í hann göldrum svo þeir gleymi með öllu föðurlandi sínu. Þegar þeir hafa drukkið og gleymt bætir hún um betur og breytir þeim öllum í svín („en héldu þeir þó óskertu viti sínu jafnt sem áður hafði verið“). Evrýlokkus sér þetta og hleypur til baka til Odysseifs sem ákveður að fara einn að bjarga hinum. Á leiðinni þangað rekst hann á Hermes Gullinsprota sem veit hvað klukkan slær og gefur Odysseifi náttúrugras – „rót þess var svört en blómið hvítt sem mjólk, kalla guðirnir það Mólý“ – sem ver hann gegn „allri ógæfu“.
Odysseifur kemur til Kirku sem reynir að galdra hann en gengur ekkert. Hann dregur fram sverðið og ógnar henni. Hún skilur ekki neitt í neinu, kemst í mikið uppnám en áttar sig svo á því hvernig hljóti að vera í pottinn búið, hann sé Odysseifur, upplyfjaður af mólý, og stingur upp á málamiðlun. „Nú vil ég biðja að þú slíðrir verði þitt, og stígum við bæði á beð minn, að við njótum þar samlags og yndis, og bindum trúnað hvort við annað.“ Odysseifur samþykkir þetta ef hún lofi að gera sér aldrei mein. Svo eru bornar fyrir hann alls kyns lystisemdir en hann gleðst ekki og þegar Kirka spyr hverju það sæti segist hann ekki geta etið og drukkið nema menn hans verði aftur að mönnum, en ekki svínum. Það verður úr – og rúmlega það, því þeir verða allir „unglegri en áður, og miklu fríðar og stærri á velli“. Svo er sent eftir mönnum hans á ströndinni. Næsta árið lifa þeir í vellystingum og Odysseifur liggur með Kirku hverja nótt. Þá loks man einhver Íþöku, föðurlandið, og minnir Odysseif á það. Odysseifur tekur þetta upp eftir beðmál um kvöldið og Kirka lofar honum að fara en segir að áður en hann komist aftur heim muni hann þurfa að fara til Hadesar og Persefónu til að leita frétta hjá Tíresíusi.
Við skildum við Bloom og Stephen og félaga þar sem þeir voru að yfirgefa fæðingarheimilið í lok Oxen of the Sun. Þegar við hittum þá aftur í Kirku hafa leiðir skilist. Buck Mulligan og Haines tóku síðustu lestina aftur til Sandycove, þar sem þeir búa í Martelloturni með Stephen – sem vel að merkja er ekki farinn neitt. Við vitum ekki hvað gerðist, hugsanlega fóru Buck og Stephen að rífast – Stephen er augljóslega kominn með feykinóg af Buck og því að búa í turninum (og sennilega hugnast honum ekki Haines heldur). Stephen er í fylgd með Lynch og þeir eru á leiðinni á hóruhús í rauða hverfi bæjarins – Nighttown – þar sem Stephen ætlar að finna vændiskonu sem hann hefur sofið hjá áður. Bloom hefur af óútskýrðum ástæðum dregist aftur úr og er að drífa sig til að ná þeim. Klukkan er í kringum miðnætti.
Kirkukaflinn er langlengsti kafli bókarinnar – nærri því 40 þúsund orð, jafn langur og fyrstu sex kaflarnir. Hann er hins vegar frekar fljótlesinn – a.m.k. miðað við lengd og miðað við kafla einsog Oxen eða Proteus – og skrifaður einsog leikrit. Textinn er heldur ekkert sérstaklega flókinn. Það sem gerir hann þungan aflestrar er annars vegar hvað gerist margt í honum og hins vegar hvað hann flakkar um milli raunverulegra atburða og einhvers konar ofsjóna, línan þar á milli verður óskýr vegna þess að stundum eru lýsingarnar ansi vel kryddaðar, og stundum eru þær það ekki en manni finnst samt einsog það sem er að gerast sé ósennilegt. Annað er augljóslega súrreal – t.d. þegar hlutir og jafnvel hugmyndir byrja að tala. Kaflinn er einhvers konar portrett af undirmeðvitund manns – sérstaklega Blooms – og það sem sprettur upp eru „lágkúrulegu“ kenndirnar, skömm, gredda, hégómi, ótti, sjálfselska og svo framvegis. Í kaflanum birtast líka allar persónur sem hafa birst í bókinni hingað til, annað hvort í holdinu eða sem ímyndanir.
Mér er sagt að í gamalli útgáfu af Britannicu hafi Nighttown í Dyflinni verið útnefnt versta slömm gervallrar Evrópu. Dyflinni var allavega hræðilegur staður alla nítjándu öldina og vel fram á þá 20. – það er ekki nóg með að Írland hafi verið fátækt land heldur var ástandið verst í Dyflinni og t.d. barnadauði margfaldur á við annars staðar í landinu. Nighttown var versti hluti Dyflinnar og það er ekkert rómantískt við lýsingar Joyce – þetta er illþefjandi martröð sem erótíkin kannski trompar, en það er alveg með naumindum stundum, og erótíkin er öll hlaðin skömm og eftirsjá.
Ég ætla að byrja á að lýsa fyrsta hlutanum – en fara svo mjög gróflega yfir restina. Það er ágætt að fá smá yfirlit yfir það sem gerist og hvernig textinn virkar – en það væri brjálæði að fara að endursegja þetta allt.
Í upphafi kaflans rekast Stephen og Lynch á Cissy Caffrey (sem er ein af stúlkunum á ströndinni í Násiku) sem er þarna að dandalast með tveimur breskum dátum, Carr og Compton. Þeir gera gys að Stephen og kalla hann „parson“ (prest) út af barðastóra hattinum sem hann gengur með. Svo sjá þeir Edy Boardman (líka úr Násiku) og fljótlega eftir það tvíburana óstýrilátu – það er í sjálfu sér langsótt að virðulegar stúlkur einsog Cissy og Edy séu að hanga í Nighttown seint um kvöld og enn langsóttara að tvíburarnir séu þarna í raun – að klifra upp ljósastaur.
Stephen og Lynch halda áleiðis og nú birtist Bloom andstuttur. Hann fer fyrst inn til slátrara og kaupir sér grísalappir, en er líka það hræddur um að hann sé að missa af félögum sínum að í ofboðinu við að ná þeim verður hann nærri því fyrir bíl. Hann rekst síðan á tvíburana og óttast af einhverjum orsökum að þeir séu vasaþjófar (á la Dickens?) og aðgætir eigur sínar á eftir. Þá birtist alltíeinu faðir hans, Rudolph, og tekur að skamma hann fyrir að vera að þvælast þetta í óvirðulegum hverfum um miðjar nætur og fyrir að hafa yfirgefið gyðingdóminn – en það var Rudolph sem lét skírast til mótmælendatrúar í írsku þjóðkirkjuna, Bloom er fæddur í hana – svo kemur mamma hans líka og skammar hann fyrir siðspillingu.
Næst birtist Molly og krefst þess að hann kalli sig frú Marion – Molly er gælunafn fyrir Marion, en þegar Blazes skrifaði henni merkti hann bréfið „frú Marion“ (en ekki frú Bloom). Hún er klædd í tyrkneskan búning, með kameldýr í eftirdragi sem týnir fyrir hana mangó. Hún virðist gefa í skyn að hún sé ólétt og Bloom segist hafa gleymt að sækja áburðinn í Swenys – og þá stekkur sápan sem hann keypti þar fram og kveður.
We’re a capital couple are Bloom and I He brightens the earth, I polish the sky
Síðan birtist andlit sölumannsins Swenys í sápunni og biður um greiðsluna sem hann á enn eftir að fá.
Molly raular lag úr Don Giovanni og hverfur á braut – á meðan Bloom spyr hvort hún sé að bera orðin rétt fram („voglio“ – ég vil). Kvenkyns melludólgur birtist og bíður honum fimmtán ára hreina mey sem enginn hefur snert nema faðir hennar.
Næst birtist Gerty McDowell – sem hann fróaði sér yfir í Násiku – og lýsir til skiptis yfir viðbjóði og dálæti á Bloom. Frú Breen kemur líka – fyrrverandi kærasta Blooms, gift herra Breen sem er að reyna að komast að því hver svívirti hann með því að senda honum U.P:UP miðann – og skilur ekkert hvað Bloom sé að gera í svona hræðilegu hverfi. Bloom biður hana að hafa ekki hátt – Breen segist munu segja Molly – Bloom segir að hún myndi gjarna vilja koma líka, þau vilji prófa að slömma. „The exotic, you see. Negro servants too in livery if she had money.“
Tveir negrar, Tom og Sam, með banjó birtast og setja upp minstrel-sjó. Breen skammast svolítið meira og svo rifja þau upp gamla góða daga þegar Bloom var kvennaljómi. Þau daðra og Denis, maðurinn hennar, kemur gangandi framhjá muldrandi reiðilega við sjálfan sig – og Alf Bergan, af barnum í Kýklópakaflanum, hlær sig máttlausan og segir „U.P.:UP“ (sem gefur kannski í skyn að hann hafi sent miðann). Bloom rifjar upp þegar þau fóru á hestreiðarnar fyrir fjórtán árum með Molly – það virðist eitthvað hafa gerst á milli þeirra þá – hún endar á að segja „já“ sjö sinnum („já“ er líka lokaorð bókarinnar – þrítekið með litlu millibili – úr huga Mollyar) og hverfur. Eða dofnar, réttara sagt.
Kannski erum við aftur í raunveruleikanum núna. Bloom sér konu í bogagöngum sem stendur gleið og mígur á götuna. Landeyður og vændiskonur ráfa um í myrkrinu, þarna eru líka dátarnir aftur. Bloom óttast að þetta sé til einskis, hann finni aldrei Stephen. Tveir vaktarar grípa í Bloom og saka hann um að spilla friðnum – en Bloom segist á góðgerða vegum. Signor Maffei birtist, Bob Doran birtist, og verðirnir segjast ætla að taka hann til að koma í veg fyrir dýraníð. Krefja hann nafns – hann segist fyrst hafa gleymt því en man svo eftir tannlækninum nafna sínum og segist vera hann, og bætir við að hann sé af ægilega ríku fólki kominn. Þeir biðja um sannanir og þá dettur nafnspjaldið innan úr hatti Blooms á jörðina – það sem hann notar til að sækja póstinn frá Mörthu og þar sem stendur að hann heiti Henry Flower. Martha birtist og biður hann örvæntingarfull um að hreinsa nafn sitt. Vaktararnir biðja Henry Flower að koma á stöðina. Martha segist heita Peggy Griffin og Bloom segir að hún sé full og vaktararnir segja honum að skammast sín.
Nú vendir Bloom kvæði sínu í kross – „gentlemen of the jury, let me explain“ – og segist misskilinn maður, blóraböggull, hann sé tengdasonur virðulegs herforingja, Brian Tweedy – eða eiginlega segir hann „my wife, I am the daughter of …“ sem er einhvers konar fyrirboði um frekar kynskipti Blooms síðar í kaflanum. Svo segir hann að pabbi hans sé dómari og hann sé breskari en allt sem breskt er sjálfur. Þegar þeir spyrja hvað hann starfi við segist hann vera bókmenntamaður, rithöfundur – Myles Crawford úr Eólusi og Philip Beaufoy (sá sem skrifaði smásöguna sem hann skeindi sér með) birtast sem vitni og gefa lítið fyrir það. „A soapy sneak masquerading as a literateur“, segir Beaufoy.
Hér held ég að ég láti staðar numið í þessu blow-by-blow (og vel að merkja hoppaði ég yfir helling hér að ofan – þetta eru fyrstu 20 síðurnar af um 120). Ef ég ætlaði að ráðleggja einhverjum að fara styttri leið að því að kynna sér (eða rifja upp) efni annarra kafla Ulysses myndi ég sennilega alltaf vísa á The Guide to James Joyce’s Ulysses eftir Patrick Hastings eða The New Bloomsday Book eftir Harry Blamires – en í tilfelli Circe myndi ég bara ráðleggja fólki að lesa kaflann sjálfan. Það er eiginlega minnst ruglandi að plægja sig bara í gegnum hann – í þessum samantektum (þessari líka) verður tempóið of kaotískt.
En það verður að klára þetta, þótt á enn meira hundavaði verði.
Í grófum dráttum gerist þetta. Eftir að Martha sakar Bloom um ósiðlegt daður breytist umgjörðin í réttarhöld. J.J. O’Molloy er verjandi og fyrir réttinn koma ótal vitni sem flest bera Bloom illa söguna. Ásakanirnar snúast mest um alls konar dónaskap – gláp og káf og ósiðleg tilboð og þess háttar (þetta minnir mjög á internetið í kjölfar metoo-bylgjunnar og kemur mest frá konum sem hann hefur umgengist. O’Molloy segir Bloom vera einfeldning og hann reynir að koma fyrir sem slíkur.
Á endanum snúum við aftur til raunveruleikans – vaktararnir halda að grísalappirnar séu sprengja og hann segist hafa verið í jarðarför, sem verður til þess að líkið af Paddy Dignam birtist til að staðfesta það. Svo heyrir Bloom píanómúsík og grunar að hann hafi fundið Stephen – sem reynist rétt. Hann er kominn á hóruhúsið og þar hittir hann fyrst vændiskonuna Zoe Higgins. Hún káfar á honum, finnur gömlu kartöfluna sem hann gengur með í vasanum – sem er einhvers konar minjagripur um mömmu hans – fær að hirða hana (Bloom mótmælir ekki), biður hann um sígarettu og Bloom segir að munninn megi betur nota.
The mouth can be better engaged than with a cylinder of rank weed
Zoe spyr hvort hann vilji ekki halda um þetta ræðu („stump speech“ – ég er ekki með SAM við höndina) og Bloom lætur vaða og skammast yfir tóbaksreykingum og almennri ósiðsemi. Sá kafli leysist næst upp í lýsingu á stórkostlegum stjórnmálaferli Blooms, sem verður borgarstjóri og loks „Leopold fyrsti“. Allir elska hann og dá. Einhver kemur með stytturnar af safninu svo hann geti skoðað þær almennilega – en hann hafði mikinn áhuga á að vita hvort þær væru „anatómískt réttar“, einsog við munum öll. Smám saman fara svo efasemdarraddir um mannkosti Blooms að heyrast og upphefst loks mikið rifrildi þar sem margar sögupersónur láta í sér heyra og „sýnist sitt hverjum“. Nú er textinn aftur einsog réttarhöld og Buck Mulligan kemur og segir að Bloom sé „bisexually abnormal“. Bloom reynist vera óléttur og fæðir áttbura sem allir verða virðulegir og myndarlegir borgarar. Fólkið krefst þess að hann fremji kraftaverk, sem hann gerir – ellefu talsins (það síðasta er að láta sólina hverfa á bakvið fingur sér – en það gerði hann fyrr í bókinni, einfaldlega með því að bregða fingri á loft við auga sér). Hann er hylltur sem Messías en svo hafnað sem fölskum Messíasi og loks er kveikt í honum.
Raunveruleikinn snýr aftur og Bloom fer inn á vændishúsið. Þar sitja Lynch og Stephen að sumbli, meðan Stephen leikur á píanóið. Þeir rífast og fíflast.
Í næstu fantasíu birtist Lipoti Virag, afi Blooms, og fer að leggja mat á vændiskonurnar – sem passa ekki fyrir Bloom, ýmist ófagrar eða ekki rétt til fara (ein er t.d. ekki ´í nærfötum, en Bloom er með blæti fyrir nærfötum). Virag hvetur Bloom samt til þess að fá sér snúning og skammar hann fyrir almennt auðnuleysi í lífinu. Kaflinn s´ónar aðeins inn og út úr fantasíum – Stephen og Lynch og vændiskonurnar tala saman, daðrandi og ögrandi og stríðandi, og öll áreiðanlega (mis) full.
Þá birtist hórumamman, Bella Cohen.
The door opens. Bella Cohen, a massive whoremistress, enters. She is dressed in a threequarter ivory gown, fringed round the hem with tasselled selvedge, and cools herself flirting a black horn fan like Minnie Hauck in Carmen. On her left hand are wedding and keeper rings. Her eyes are deeply carboned. She has a sprouting moustache. Her olive face is heavy, slightly sweated and fullnosed with orangetainted nostrils. She has large pendant beryl eardrops.
Nú taka alls konar hlutir einsog viftur og hófar að mæla – og Bella verður fljótt Bello og Bloom skiptir um fornafn, verður hún, og upphefst mikil sadómasókísk fantasía milli þeirra. Bello situr á henni og reykir vindil og pínir á alla mögulega vegu, andlega og líkamlega. Svo fer Bloom að játa á sig syndir – að hafa klætt sig í nærföt Mollyar og fróað sér úti í náttúrunni þegar hann/hún var unglingur eftir að hafa gægst á konu á baðherbergi. Og svo framvegis. Hann/hún rifjar líka upp daginn sem hann/h´ún bað Mollyar í Howth.
Þegar fantasíunni lýkur er Bloom allur áræðnari og biður Zoe um að skila sér gömlu kartöflunni. Bella er aftur Bella og fer að rukka fyrir viðskipti kumpánanna – Stephen er blindfullur og borgar henni fyrst of lítið og síðan of mikið og áttar sig ekki á því, heldur að hann hafi undirborgað og borgar henni ennþá meira og er þá búinn að láta hana fá eiginlega öll mánaðarlaunin sín frá því um morguninn. Bloom kemur og réttir þetta allt saman af og stingur upp á því við Stephen að hann passi upp á peningana fyrir hann. Þeir hangsa eitthvað og tala saman.
Næsta fantasía snýst um Blazes Boylan – manninn sem svaf hjá Molly fyrr um daginn. Hann birtist ásamt Lenehan og þeir fara mikinn við Bloom, niðurlægja hann og svo ætlar Blazes að serða Molly að nýju (hún er orðin ein af vændiskonunum) og býður Bloom að fylgjast með í gegnum skráargatið og fróa sér á meðan. Sem Bloom þiggur auðvitað með þökkum. Þeirri fantasíu lýkur á því að Stephen og Bloom horfa í spegil og í speglinum birtist William Shakespeare, sem ávarpar samkomuna.
Stephen er fullur og ruglaður – pabbi hans birtist, fljúgandi á vængjum – Carr og Compton birtast syngjandi fyrir utan gluggann með Cissy Caffrey; Zoe setur lag á sjálfspilandi píanóið og þau dansa og Stephen tekur m.a.s. danssóló. Svo sér hann móður sína heitna sem biður hann að iðrast synda sinna – Stephen verður fyrst fölur og svo reiður og rekur á endanum stafinn sinn upp í loft og mölvar ljósakrónuna. Í kjölfar þess hleypur hann út. Bella heimtar háa greiðslu fyrir ljósakrónuna en Bloom – sem komst að því frá Zoe að sonur Bellu er við nám í Oxford – hótar að láta alla þar vita að mamma hans sé hórumamma og nær greiðslunni þannig niður. Á leiðinni út rekst hann á nokkra menn sem eru á innleið – hugsanlega er einn þeirra hinn raunverulegi Blazes Boylan – og þar sem hann hleypur á eftir Stephen ímyndar hann sér að á eftir honum komi alls kyns fólk úr fortíð hans, sem vill honum illt.
Þegar Bloom finnur Stephen er hann lentur í rifrildi við Carr og Compton sem halda því fram að Stephen hafi verið dónalegur við Cissy á meðan þeir brugðu sér frá til að pissa. Rifrildinu fylgja ýmsar ofsjónir og læti og æsingurinn verður meiri og meiri – og á endanum slær Carr Stephen í rot. Þá birtast vaktararnir aftur. Þeir ætla að fara að handtaka Stephen og Carr þegar Corny Kelleher birtist. Kelleher er einsog áður sagði uppljóstrari fyrir bresku lögguna. Hann róar þá niður og sendir þá áleiðis. Kelleher er líka með vagn og er ´a heimleið og býðst til að skutla Stephen þar til hann uppgötvar að hann á heima í Sandycove – sem er of langt í burtu.
Þegar Kelleher er farinn reynir Bloom að vekja Stephen sem muldrar brot úr ljóðum. Þá birtist síðasta fantasían – ungur drengur í Etongalla sem Bloom þekkir strax sem Rudy, soninn sem dó 11 daga gamall.
Og þá er það búið.
Einsog þetta er nú allt ruglingslegt þá er það sennilega Kirkukaflinn sem kallar fram þá hugmynd, sem ég hef oft heyrt yrta en veit ekki hver yrti fyrstur, að þegar maður hafi lesið Ulysses skilji maður Bloom betur en jafnvel sjálfan sig. Í sjálfu sér er það ekki vegna þess að hér sjái maður stærri hluta af Bloom en í öðrum köflum, en maður sér aðra og meira óflatterandi hluti – hluti sem Bloom gengst ekki endilega við í sjálfum sér nema á þessu hysteríska fantasíuleveli (og hluti sem við og hann vitum ekki endilega alveg hvort eða að hversu miklu leyti eru sannir). Og hvort sem við getum dregið þá upp eða ekki held ég að við upplifum flest – eða allavega mörg – einhver svona djúp innra með okkur, einhverja skömm sem við kunnum ekki að fást við. Maður fær það samt á tilfinninguna að þetta geri Bloom gott og að hann sitji eftir sem maður með minni skömm, dálítið hreinsaður – og lokakaflinn með Rudy er sár en fallegur.
Ef við berum þetta saman við kviðu Hómers þá eru Stephen og Lynch menn Evrýlokkusar en Bloom er sem fyrr Odysseifur. Mólýið sem Odysseifur fær frá Hermesi er upplýsingarnar um Oxfordsoninn sem Bloom fær frá Zoe. Vændið (eða bara lostinn eða lostinn plús áfengi) er galdurinn sem breytir mönnunum í svín. Beðmálin með Kirku eru … kannski bara þessi skammarprósess Blooms, frá réttarhöldunum yfir að mikilmennskuórunum yfir að sadómasóinu með Bello yfir að kokkkálun Boylans. Það er veruleikinn sem Bloom þreyir alveg þar til Stephen brýtur ljósakrónuna og þeir sleppa út.
Kirka var í öllu falli kafli ofgnóttarinnar.
* * *
Ef vitnað er til Ódysseifskviðu á íslensku er það úr prósaþýðingu Sveinbjörns Egilssonar.
Ef vitnað er til Ódysseifs á íslensku er það úr þýðingu Sigurðar A. Magnússonar.
Þessir frjósemisuxar áttu sér einskis ills von. Brot úr mynd eftir Palazzo Poggi (1556).
Mark me now. In woman’s womb word is made flesh but in the spirit of the maker all flesh that passes becomes the word that shall not pass away. This is the postcreation.
Stephen Dedalus í Oxen of the Sun
Oxen of the Sun er sá kafli Ulysses sem almennt er álitinn erfiðastur aflestrar. Hann gerist á ellefta tímanum þennan sögufræga dag – 16. júní, 1904 – á fæðingarheimilinu við Holles stræti. Í Hómerskviðu koma Ódysseifur og menn hans að eyju sólguðsins Helíosar, Þrínaksey, sem mér er sagt að sé sama og Sikiley. Kirka og Tíresius hafa þá bæði varað Ódysseif við því að eiga nokkuð við búpeninginn á eyjunni, sama hversu mikil svengd sæki að þeim, og alls ekki uxana, sem séu helg frjósemistákn. Best sé raunar að forðast eyjuna með öllu. Þeir enda nú þar samt og Ódysseifur tekur orð af sínum mönnum að þeir láti skepnurnar í friði áður en hann fer sjálfur í leiðangur lengra upp á land og sofnar þar. Ef það er einhver regla í svona mýtólógískum skáldskap ófrávíkjanlegri en allar hinar ófrávíkjanlegu reglurnar þá er það reglan um að sé búið að vara við einhverju verði það augljóslega að eiga sér stað. Mennirnir éta uxana – saurga frjósemistáknin. Ódysseifur vaknar, kemur aftur, trompast, þeir reyna að flýja en Seifur skellir í svo hressilega brælu, þrumur og eldingar, að Ódysseifur kemst einn lífs af, líkt og Kirka hefur spáð fyrir um. En hún sagði líka, sem rætist, að verði nautin ekki látin í friði verði heimför hans erfið og tímafrek. Hómer rekur næst á land hjá Kalypsó sem heldur honum föngnum í sjö ár.
Af og til í gegnum söguna hingað til höfum við fengið fréttir af Minu Purefoy sem er á fæðingarheimilinu að eiga sitt tólfta barn og hefur verið ´i hríðum í þrjá sólarhringa. Hún er fjölskylduvinur Bloom hjónanna og þangað hefur Leopold Bloom ákveðið að halda til þess að líta til með henni – þótt það sé hvergi sagt berum orðum má samt geta sér þess til að hann sé nú aðallega að fara þangað af því hann kvíðir því að fara heim (þar sem Molly hefur nýlega legið með Blazes Boylan). Þegar þangað kemur hittir hann fyrst hjúkrunarkonu, fyrrum nágranna sinn, sem heitir Callan. Hún segir honum að fæðing frú Purefoy sé að reynast sú allra erfiðasta sem hún hefur orðið vitni að. Þá kemur líka fram að kunningi þeirra, læknir einn, hafi látist úr magakrabba (bókstaflega „bellycrab“), að síðast þegar þau Bloom hafi hist hafi Bloom láðst að heilsa og að á biðstofunni sé talsvert af mönnum við skál. Þar reynast vera komnir þeir Stephen Dedalus og Lenehan auk hóps læknanema, Dixon, Madden, Lynch, Crotthers og Punch Costello. Buck Mulligan mun vera á leiðinni.
Nú spyr maður sig hvers vegna menn séu á fylleríi á fæðingarheimili. Svarið er auðvitað: af því það er bannað. Af því það er jafn bannað og að borða helga uxa. Stephen, Lenehan og læknanemarnir eru þarna til þess að saurga helgi frjóseminnar. Og tekst það ágætlega – þeir eru orðnir vel við skál og hafa enda drukkið lengi, þegar hér er komið sögu, og eru þess utan síns tíma Írar, yfirlýsingaglaðir og hrokafullir og erfiðir og oft mjög skemmtilegir líka. Bloom hins vegar, einsog sá vitri Odysseifur sem hann er, laumar alltaf bjórnum sem honum er skenkt yfir í næsta glas.
Megnið af kaflanum er síðan lýsing á samræðum þessara manna, þar sem margt ber á góma en ekki síst frjósemismál – getnaðarvarnir og siðferðisspurningar tengdar barnsfæðingum, einsog hvort eigi að bjarga móður eða barni ef ekki er hægt að bjarga báðum (reglan í kaþólsku Írlandi er að bjarga barninu en piltarnir eru sammála um að það sé rangt og heldur ætti að bjarga móður), um vanhelgun lífsins með sóun sæðis (sjálfsfróun, kippingum eða öðru), hvernig megi uppfylla jörðina (Buck býðst til þess að setja á fót sérstaka stofnun sem hafi þann eina tilgang að styðja hann í að sæða konur). Og svo framvegis.
Ekkert af þessu gerir kaflann sérstaklega erfiðan. Það er annað. Honum er skipt upp í þrjátíuogtvo paródíska þætti – í níu skeiðum – sem hver hefur sinn eigin stíl – og er ferðast í gegnum tímann úr rómverskum bænaköllum í gegnum enska bókmenntasögu fram til Ulysses og leysist svo upp í kaotískt fylleríssröfl. Þessir þættir eru miserfiðir aflestrar en allir snúnir. Sá fyrsti er bara stutt kall: Deshil Holles Eamus – í þrígang. Fyrsta orðið er úr gelísku, annað úr ensku og þriðja latínu – höldum nú réttleiðis á Holles (fæðingarheimilið). Þá kemur aftur þríkall – ákall til fæðingarlæknisins (sem heitir Horne): Send us bright one, light one, Horhorne, quickening and wombfruit. Og loks þriðja þríkallið – svo kallað „gender reveal“ eða kynjaveisla: Hoopsa, boyaboy, hoopsa.
Þar á eftir taka við tveir kaflar sem mér skilst á mér fróðari mönnum að beri þess merki að hafa verið samdir á latínu og svo hráþýddir á ensku án tillits til beyginga – svona lékum við okkur stundum með þegar fyrstu þýðingarvélarnar voru að birtast upp úr aldamótum, að afmynda texta með því að færa hann vélrænt frá einu tungumáli yfir á annað. Það er ekki hlaupið að því að fá merkingu í þessar tvær löngu málsgreinar en innihaldið er eitthvað á þá leið að vísindin séu stórfengleg og ekki síst gelísk vísindi og þau auðgi þjóðlífið og fæðingar séu frábærar og vísindin hafi gert þær auðveldari og standi vörð um lífið. Áfram Írland, áfram vísindi, áfram barneignir.
Á þriðju síðu birtist okkur svo skiljanlegri texti en svolítið ofstuðlaður – „Before born babe bliss had“ og fljótlega sjálfur Bloom:
Some man that wayfaring was stood by housedoor at night’s oncoming. Of Israel’s folk was that man that on earth wandering far had fared. Stark ruth of man his errand that him lone led till that house.
Þetta mun vera í anda enska rithöfundarins Elfríks frá 11. öld. Þessi stíll fylgir okkur í gegnum fundinn við Callan hjúkrunarkonu sem er nefndur hér að ofan. Þá er skipt yfir í miðensku (middle english) og svo ferðasögustíl miðalda, artúrskan ævintýrastíl, sagnakrónikustíl Elísabetartímans, miltónsku, Bunyan, 17. aldar dagbókarstíl, Defoe og Swift og svo gamlan dagblaðastíl – og svo framvegis, de Quincy og Dickens, Edmund Burke, Charles Lamb og fleiri koma við sögu sem stílfyrirmyndir. Hverjum nýjum stíl fylgja ekki bara ný orð, orðaröð og myndmál heldur sveiflast raunveruleikinn líka til að einhverju leyti. Í miðenskunni verður spítalinn til dæmis kastali og læknanemarnir „learning knights“ (sem er hugtak sem SAM þýðir einfaldlega sem „knapi“ – Erik Anderson í nýlegri sænskri þýðingu hefur það „lärosven“) – og þegar Bloom og Dixon hittast rifjar Bloom upp þegar hann þurfti nýlega að leita sér aðstoðar við illvígri býflugnastungu, sem hefur komið fram áður. En af því þetta er þá í ferðasögustíl miðalda verður býflugnastungan að holundarsári eftir ægilegan dreka. Og þessi riddari lærdómsins, Dixon, reddaði honum sem sagt góðu smyrsli við drekastungum.
Mér finnst frekar erfitt að fara að telja upp allt sem kemur við sögu í kaflanum – ekki beinlínis vegna torlæsisins, ég er líka með handbækur sem þylja þetta allt upp, heldur vegna þess að ég veit ekki alveg hvaða tilgangi það myndi þjóna og það yrði fljótt jafn langt og kaflinn sjálfur. Oxen of the Sun er allur skrifaður af feykimikilli íþrótt – það er svona sem rithöfundar flexa í speglum, og ekkert flex hef ég lesið sem stenst samanburð við þetta – og hann er ekki leiðinlegur aflestrar þótt hann sé erfiður, eiginlega þveröfugt, ég er ekki viss um að hann væri mjög skemmtilegur ef hann væri ekki svona erfiður. Maður á í allt öðruvísi sambandi við erfiðan texta – eitt af því sem gerir hann erfiðan eru reyndar stílskiptin sjálf, maður týnir alltaf þræðinum strax og tónninn breytist (og oft án þess að átta sig á því að það er það sem hefur gerst). Það er einsog maður sé að reyna að túlka textann með verkfærum sem úreltust fyrir fimm setningum síðan. Svo setur maður sig í nýjar stellingar og byrjar aftur þar sem þráðurinn slitnaði.
En hvað er það sem verður að taka fram? Feðrunarþemað er ítrekað en verður líka mæðrunarþema þegar frelsarinn kemur til tals – því þótt María hafi augljóslega vitað að hún fæddi Jesú þá er mikilvægt að spyrja (segir Stephen) hvort hún hafi vitað að hann væri Kristur, af því ef hann er Kristur er hann líka hluti þríeins Guðs og þar með einnig skapari himins og jarðar og þar með hefur María afrekað að skapa það sem skapaði hana (Stephan sagði eitthvað svipað um Shakespeare, að hann væri „father of all his race“).
Talsverðu púðri er eytt í frjósemisumræður, uppáferðasögur og þvíumlíkt og misjafnt eftir stílnum hvar áherslan liggur því með stílunum birtist líka ákveðin dýnamík í siðferði. Sumum stílum fylgir grófur húmor en öðrum siðferðisleg viðkvæmni og harka – eða jafnvel svona helg viðkvæmni, að það megi ekki spilla sæði og svo framvegis. Þannig fylgir stílskiptunum rof sem hentar illa svona línulegri frásögn af kvöldsumbli – sögupersónur skipta um ham – en lýsa kannski díalektískum breytingum í hinni sögunni sem er verið að segja, sem er saga enskrar tungu fram á daga Joyce (og þar með saga þess sem skrifað er, sem hlýtur að markerast af því siðferði sem maður vill framfylgja).
En ég tek þetta líka a.m.k. hálfvegis til baka – kannski hentar þessi stílóróleiki líka ágætlega línulegu frásögninni – hún lýsir þá algerum og ístöðulausum rugludöllum vel við skál. Sem þeir eru.
Í hinu hómerska samhengi má halda því til haga að þótt Stephen og félögum sé hér uppstillt sem hinum bersyndugu og vanhelgandi meðreiðarsveinum Odysseifs og Bloom sem hinum vitra og heiðvirða manni, þá er okkar góði Bloom auðvitað nýbúinn að rúnka sér í buxurnar fyrir framan stálpaðan ungling (sjá síðasta kafla – Gerty er 18 ára, Bloom 38). En hann hagar sér vel á fæðingarheimilinu.
Þegar Buck Mulligan birtist hefur hann með með sér mann sem heitir Bannon. Sá fer strax að segja sögur af Milly (dóttur Bloom-hjónanna) og inn í þær blandast ráðleggingar um hvernig sé best að útvega sér verjur og það má ímynda sér af þeim að Bannon ætli sér eitthvað með Milly (hann veit – sennilega – ekki að Bloom er pabbi hennar eða að Milly er, einsog við vitum, að gera sér dælt við annan mann). Rudy, sonur þeirra hjóna, kemur líka við sögu þegar Bloom hugsar um jarðarför hans og sorg Mollyar. Ég held ég fari með rétt mál þegar ég segi að það sé lítið eða hreinlega ekkert um Blazes Boylan og Molly í þessum kafla. Sem er ekki einsdæmi en sjaldgæft í þeim köflum þar sem á annað borð er dvalið við hugsanir Blooms (í þessum kafla er samt ekkert vitundarflæði, þótt kaflinn sé kaotískur, og því kannski ekki sama aðgengi að dýpstu hugsunum Blooms eða annarra).
Fljótlega eftir að Callan hjúkrunarkona kemur og sækir Dixon og þeir fá að vita að frú Purefoy sé búin að eiga verður Bloom skyndilega mjög dómharður – sérstaklega í garð Punch Costello, en þær lýsingar gætu allt eins átt við hina, ekki síst Stephen (og kannski rímar þetta við áhyggjur Simons Dedalusar, eiginlegs föðurs Stephens, af félagsskapnum við Buck, sem sé að spilla Stephen). Svo kemur kafli þar sem Buck gerir stólpagrín að Haines (enska írlandsfetisjistanum sem býr hjá þeim í Martello-turni).
Listin kemur af og til upp – hér sjáum við skýrast aftur þann Stephen sem við þekkjum úr The Portrait of the Artist as a Young Man, ofsafengna hugsjónamanninn. Listin er öllu æðri – líkamleg frjósemi mannsins er bara til þess að viðhalda andlegri frjósemi hans. Hér verður manni hugsað til þess óþols sem sumir (sumar?) hafa fyrir því að listamenn eða rithöfundar noti fæðingar- og meðgöngulíkingar yfir sköpunarferli sitt – Stephen myndi kannski taka undir úr hinni áttinni, fæðingar og meðgöngur séu hreinlega ekki nógu merkilegar til samanburðar við það að skapa raunverulegt listaverk.
Stephen og Bloom byrja hér að draga sig saman og munu fylgjast að í næstu köflum, föðurlaus sonur og sonarlaus faðir verða andlegir feðgar, að minnsta kosti það sem eftir lifir nætur. Bloom rifjar upp að hafa séð Stephen í veislu þegar hann var 4-5 ára gamall og speglar hann í Rudy.
Þegar Bloom birtist í upphafi kaflans er þrumuveður í aðsigi. Þegar það svo brestur á – með miklum miðaldabravúr í textanum – verður Stephen dauðskelfdur og Bloom reynir að hughreysta hann, án árangurs. Það er vel að merkja vitað að Joyce óttaðist fátt einsog þrumuveður. Og þrumuveður er líka það sem grandaði mönnum Odysseifs.
Við lok kaflans hrópar Stephen að þeir skuli drífa sig á Burke’s – sem er pöbb (nema hvað). Þangað koma þeir (með Bloom með sér) tíu mínútum fyrir lokun, panta tvo umganga og er svo sparkað út. Það kemur ekki fram hvort þeir hafi náð að klára drykkina, tekið þá með sér eða hvort áfengið á fæðingarheimilinu hafi klárast en það gæti líka verið að þeir hafi farið á pöbbinn í makaleit – ungt fólk drekkur (eða drakk) gjarnan í „heimahúsi“ eins lengi og það kemst upp með, af því það er dýrt í samanburði að drekka á börum, og stímir svo á síðustu stundu beint í korter-í-þrjú stemninguna til þess að eiga í það minnsta örlítinn séns. Eitt sem styður þá kenningu mína að áfengið hafi runnið í klofið á ungviðinu er að það fyrsta sem þeir gera þegar búið er að henda þeim út á götu er að ákveða að halda í rauða hverfið. Nighttown. Þar gerist næsti kafli – Kirka – sem er laaaaaanglengsti kafli bókarinnar og ekki endilega auðlesinn heldur (en ef minnið bregst mér ekki er þetta eitthvað viðráðanlegra eftir það).
Ég man mjög vel þegar Leevi Lehto heitinn, vinur minn, var að þýða Oxen of the Sun á finnsku og reyna að útskýra fyrir mér hvað það væri hellað að ætla að þýða eitthvað á finnsku í stíl sem ætti að eiga sér samsvörun í t.d. 11. aldar ensku – og hvernig Leevi væri þess í stað að gera það eina sem honum fannst meika sens og láta söguna á bakvið söguna í finnsku þýðingunni snúast um sögu finnskrar tungu en ekki enskrar, og þýða þá „aðferðina“ sem slíka og leita dæma í gamalli finnsku, til þess að hafa til hliðsjónar í stað ensku dæmanna. Ég man ekki hvaða dæmi hann tók, þótt hann hafi sagt mér það, og gæti ekki flett því upp því ég kann ekki finnsku – en sá stóri munur er á ensku og finnsku að finnskt ritmál á sér enga eiginlega sögu fyrir 16. öld.
Til gamans er hér að lokum smá samanburður á frumtexta, þýðingu SAM og þýðingu Eriks Andersonar. Þetta er lýsing á sardínum í dós (sem eru þarna á borðinu hjá piltunum sem partínasl).
And there was a vat of silver that was moved by craft to open in the which lay strange fishes withouten heads though misbelieving men nie that this be possible thing without they see it natheless they are so. And these fishes lie in an oily water brought there from Portugal land because of the fatness that therein is like to the juices of the olivepress.
JJ
Og þar var skrín af silfri sem með töfrum opnað varð og í lágu fágætir fiskar hauslausir þósvo efunargjarnir menn neiti að trúa að orðið geti fyrren þeir eigin augum sjá að svo er því farið. Og fiskar þessir liggja í olíubornum legi sem fluttur var þangað úr landi Portúgala og er svo feitur að honum má jafna til smjörsins sem úr ólífupressum kemur.
SAM
Och ett silverne kar fanns som blott kunde öppnas med förslagenhet i vilket där lågo märkeliga fiskar utan huvuden så att tvivlande män förneka att detta är möjligt om de ej få se det men icke desto mindre är det så. Och dessa fiskar ligga i ett oljigt vatten hitfört från Portugallien för den fettnad som finns däri liksom olivpressens safter.
EA
* * *
Ef vitnað er til Ódysseifskviðu á íslensku er það úr prósaþýðingu Sveinbjörns Egilssonar.
Ef vitnað er til Ódysseifs á íslensku er það úr þýðingu Sigurðar A. Magnússonar.
Násikukaflinn breiðir úr sér á púslinu. Gerty situr á steininum, Bloom horfir upp pilsið hennar. Cissy og Edy standa ásamt tvíburunum og ungbarninu og horfa á flugeldana. Niðri í vinstra horninu er kirkja St. Mary’s Star of the Sea.
Söguþráðurinn í Násikukafla Joyce er áreiðanlega einn sá einfaldasti af kaflaþráðum Joyce. Hann skiptist í tvo hluta – sem Joyce kallaði „bólgu“ og „hjöðnun“ (e. tumescence og detumescence). Í þeim fyrri er sjónarhornið hjá Gerty MacDowell, ungri konu sem er komin á Sandymount Strand – þar sem Stephen velti vöngum um „the inulectable modility of the visible“ í Próteusi – ásamt tveimur vinkonum sínum, Cissy og Edy, sem eru með tvo róstursama drengi í pössun (tvíbura, yngri bræður Cissyar) og ungabarn í kerru.
Gerty situr afsíðis og nýtur sólarlagsins meðan hinar sinna börnunum. Þá tekur hún eftir því að nálægur karlmaður er farinn að sýna henni athygli – stara – og æsist hún mjög af áhuga hans. Hún veltir fyrir sér hver hann gæti verið á sama tíma og hún rifjar upp ástarsorgina sem hún er í – hún er ástfangin af „drengnum á reiðhjólinu“, Reggy Wylie, en þau geta ekki átt hvort annað því hann er mótmælandi en hún kaþólikki. Maðurinn sem starir á Gerty er augljóslega byrjaður að rúnka sér undir fötunum og Gerty hagræðir sér svo hann sjái betur upp pilsið hennar.
Á einhverjum tímapunkti missa tvíburarnir – sem hafa rifist af ofsa og frekju – frá sér bolta sem maðurinn reynir að sparka til baka en drífur ekki upp brekkuna, og á öðrum tímapunkti fer Cissy til hans til þess að forvitnast hvort hann viti hvað klukkan sé, en klukkan hans reynist hafa stoppað. Hann giskar að hún sé eitthvað yfir átta. Niðri í bæ hefst flugeldasýning og stúlkurnar með börnin vilja gjarnan færa sig upp ströndina til þess að sjá betur en Gerty segist sjá ágætlega þar sem hún situr – og vill ekki færa sig úr sjónmáli mannsins, hún er sjálf til sýnis, notar tækifærið til þess að bera fótleggina almennilega, með þessum afleiðingum:
And she saw a long Roman candle going up over the trees, up, up, and, in the tense hush, they were all breathless with excitement as it went higher and higher and she had to lean back more and more to look up after it, high, high, almost out of sight, and her face was suffused with a divine, an entrancing blush from straining back and he could see her other things too, nainsook knickers, the fabric that caresses the skin, better than those other pettiwidth, the green, four and eleven, on account of being white and she let him and she saw that he saw and then it went so high it went out of sight a moment and she was trembling in every limb from being bent so far back that he had a full view high up above her knee where no-one ever not even on the swing or wading and she wasn’t ashamed and he wasn’t either to look in that immodest way like that because he couldn’t resist the sight of the wondrous revealment half offered like those skirtdancers behaving so immodest before gentlemen looking and he kept on looking, looking. She would fain have cried to him chokingly, held out her snowy slender arms to him to come, to feel his lips laid on her white brow, the cry of a young girl’s love, a little strangled cry, wrung from her, that cry that has rung through the ages. And then a rocket sprang and bang shot blind blank and O! then the Roman candle burst and it was like a sigh of O! and everyone cried O! O! in raptures and it gushed out of it a stream of rain gold hair threads and they shed and ah! they were all greeny dewy stars falling with golden, O so lovely, O, soft, sweet, soft!
Then all melted away dewily in the grey air: all was silent. Ah! She glanced at him as she bent forward quickly, a pathetic little glance of piteous protest, of shy reproach under which he coloured like a girl. He was leaning back against the rock behind. Leopold Bloom (for it is he) stands silent, with bowed head before those young guileless eyes. What a brute he had been!
Hefst þá seinnihluti kaflans, þar sem fókusinn er aftur hjá Bloom – og í fyrsta skipti af einhverju viti frá því í Lestrýgónum (þegar Bloom leitar sér að einhverju að éta – gorgonzola samloku með búrgúndarvíni – Bloom er mikið í frumlöngununum). Í Kýklópakaflanum er það auðvitað nafnleysinginn sem hefur orðið og við lok hans er Bloom á flótta undan Borgaranum – æstum rasista. Síðan þá hafa þeir Martin Cunningham farið og hitt ekkju Dignams til þess að ræða líftrygginguna og afkomu fjölskyldunnar, en Bloom er nú aftur einn. Hann fer úr lífsháska í dauðasorg og er mættur hingað í lostann.
Þessi Bloomshluti er líka ólíkur öðrum Bloomshlutum í því að það gerist eiginlega ekki neitt – venjulega er Bloom á þeytingi, að sinna einhverju erindi, selja auglýsingu, útbúa morgunverð, kaupa sápu, en hér situr hann bara á ströndinni og lætur hugann reika. Það er að segja, að afloknu hinu kynferðislega erindi.
Og um hvað hugsar hann? Hann hugsar auðvitað um Gerty – íhugar dreyminn hvort hún geti verið konan á bakvið pennavinkonunafnið „Mörthu Clifford“. Hann hagræðir fötunum eitthvað til þess að afgreiða subbuskapinn innanklæða. En það fyrsta sem gerist er reyndar að hann horfir á Gerty ganga í burtu og sér að hún er hölt – sem honum finnst ægilegt en þakkar fyrir að hafa ekki vitað það „á meðan“. Hann hugsar um hvernig hann líti sjálfur út – þakkar fyrir að hafa snúið framhliðinni að Gerty (annað hvort af því hann sé ljótur í prófíl eða af því þá hefði hún hugsanlega séð á nefinu að hann væri af gyðingaættum). Hugsar um tíðir kvenna og falska vinsemd þeirra hverja við aðra. Hann hugsar um skordýr og minnist þess að hafa verið illa stunginn af býflugu. Hann hugsar um dóttur sína og manninn sem hún er að gera sér dælt við. Um Minu Purefoy sem er á fæðingardeildinni og ákveður að líta þar við. Hvort hann eigi að skrifa sögu í Tit Bits (einsog hann íhugaði í Kalypsó). Hann hugsar um söngferðalag Mollýar með Boylan. Hann finnur blaðsnifsi en getur ekki ráðið í skriftina. Og hann byrjar að skrifa skilaboð til Gertyar í sandinn með priki – ef hún skyldi koma aftur – en klárar þau ekki, kemst ekki lengra en: I AM A. En það er ekkert pláss til að halda áfram (á ströndinni?) svo hann svarar aldrei spurningunni, segir okkur aldrei hvað hann sé.
Inn á milli allan kaflann höfum við séð og heyrt í góðtemplaramessu í kirkju st. Mary’s Star of the Sea. Góðtemplaramessur munu hafa verið eitthvað mitt á milli venjulegrar messu og AA-fundar. Í lokin kemur kafli þar sem við heyrum í gauksklukkunni í prestshúsinu – fyrst rétt eftir að Bloom hefur séð leðurblöku.
Cuckoo Cuckoo Cuckoo
Næst kemur stutt lýsing á prestunum sem sitja yfir kótelettunum sínum og tala um
Cuckoo Cuckoo Cuckoo
Og loks á litlum kanarífugli sem hafi komið út úr húsi sínu til þess að tilkynna Gerty MacDowell hvað tímanum liði og að maðurinn sem sæti þarna væri augljóslega
Cuckoo Cuckoo Cuckoo
Og lýkur þar kaflanum.
Þetta var reyndar meiri söguþráður en mig minnti þegar ég byrjaði að rifja hann upp.
Hér úir og grúir af öskjum til að opna, einsog þeir segja í ameríku. Táknin, sérstaklega í Gertyarhluta, bjóða upp á augljóst samhengi (sem getur verið villandi) og textinn er frekar beint áfram – stíllinn er létt kitsaður ástarsögutexti, án þess þó að vera háð, og næstum allt sem gerist er einhvers konar athugasemd um „stöðu konunnar“ og „feðraveldið“. Gerty er kona sem fær ekki notið síns heittelskaða vegna samfélagslegra regla; sjónarhornið er hjá henni en púðrið fer mikið í að lýsa henni sjálfri, hárinu, húðinni og svo framvegis – hún er kona til sýnis, en hún er það ekki bara fyrir aðra, hún nýtur þess sjálf og þessi pilsgjörningur sem hún fremur fyrir Bloom virðist mjög „valdeflandi“. Þegar hún heyrir í messunni fáum við að heyra af því hvað pabbi hennar mikill alki og hvað hún þarf að sinna honum mikið. Vinkonur hennar eru mestmegnis að snúast í kringum tvo strákasna sem eru alveg eins – tvíburar – og að drepast úr frekju og fyrirferð, auk barnsins sem þær þagga niðri með því að leyfa því að sjúga tóman pela (sem er v´íst ekki sniðugt). Konurnar eru sem sagt allar í umönnun á meðan þær eru ekki í erótík. Það eru valkostirnir sem þeim bjóðast.
Bloom, sem rúnkar sér undir buxunum, er óforskammaður – ekki bara á meðan, það er alveg ljóst eftir losun að hann skammast sín ekkert, honum líður bara betur – en hann er líka getulaus. Ekki ætla ég að mæla því bót að menn dragi hann út þegar þeir rúnka sér fyrir framan fólk á ströndum úti en það er samt eitthvað enn getulausara við að gera það innanklæða. En auk þess ræður hann ekki við að sparka boltanum til baka og veit ekki hvað tímanum líður – það kemur í ljós að klukkan stoppaði akkúrat klukkan hálffimm, og hann hugsar að það sé kannski einmitt augnablikið sem hann var kokkkálaður af Boylan („cuckoo, cuckoo, cuckoo“).
Þá er ótalin góðtemplaramessan – ég held að manni sé óhætt að reikna með því að slík samkoma, 1904, hafi fyrst og fremst verið skipuð karlmönnum, og í þessu tilviki uppgjafabyttum og prestum, í kirkju hinnar helgu jómfrúar, sem stendur vörð um endurreisn þeirra.
Str´uktúr kaflans er dæmigerður samfarastrúktur. Hann hefst á áhuga sem fer stigvaxandi, verður að þreifingum sem ná hápunkti sínum í flugeldasýningu og leysist síðan upp í þreytulegt kæruleysi – sem er yfirleitt skautað yfir í bókum og bíó, eftirleikurinn er jafn óaðskiljanlegur hluti kynlífs og forleikurinn.
Eitt af því sem er gjarnan tekið upp þegar Násikukaflinn er annars vegar er hvort sjónarhorn Gertyar sé ímyndun Blooms og kaflinn allur í höfðinu á honum eða hvort það séu skipti – hugsanir Gertyar séu hennar eigin og svo taki hugsanir Blooms við. Ég held mér hafi einhvern tíma þ´ótt það áhugaverð pæling en hún nær mér ekki núna, hvorki til að hafna henni né halda með.
Gertyarhluti er kannski líka áhugaverðari ef við gröfum ekki þetta aukalag undan honum heldur leyfum henni að vera „konan sem lætur aðra sjá sig“ og „konan sem sér sig séða“. Ég kaupi það kannski heldur ekki að Bloom væri fær um að sjá það feminíska meta-level, þrátt fyrir sína ýmsu kosti, né heldur að honum væri neinn sérstakur akkur í því að firra sig þannig eigin glápandi greddu – honum þætti held ég alltílagi að glápa bara og hugsa „hold, hold, hold“ – auk þess sem fantasíur hans reynast síðar vera af grófara tagi en hér eru bornar á borð. Gerty sér þetta allt í rósrauðu ljósi – hún er ung og í ástarsorg og hana langar meira að vera erótísk viðfang eldri manns en umönnunaraðili frekra krakka, einsog vinkonur hennar, eða einsog hún þarf sjálf að vera heima hjá sér gagnvart áfengissjúkum föður.
Mér var einhvern tíma tjáð af manni sem þekkti til að á fundum hjá SLAA (Sex and Love Addicts Anonymous) að það væri nánast kómískt fyrirsjáanlegt að karlarnir þarna væru allir háðir tilfinningalausum ríðingum og konurnar með ástarfíkn. Mér varð oft hugsað til þeirra orða meðan ég las þennan kafla. Og kannski þess líka að þetta væru ekki endilega mjög fjarskyldar fíknir og það væri áreiðanlega góð og gild ástæða fyrir því að kynlífsfíklarnir og ástarfíklarnir væru allir í sama pottinum – þetta er birtingarmynd vöntunar, þar sem þörfin fyrir hlýju breytist í svarthol sem gleypir allt.
Þá er líka mikilvægt að halda því til haga að það er ekki bara Bloom sem er óforskammaður – þau eru bæði óforskömmuð, bæði þátttakendur þótt það sé Bloom sem svo að segja „bjóði upp í dans“ – fólk í kynferðislega þrúgandi samfélagi að öskra á erótíska björgun.
Bloom og Gerty eru að díla hvort við sinn pakkann. Hún er kaþólsk stúlka sem er föst heima, hjá ofbeldisfullri fyllibyttu sem hindrar hana í að giftast góðum manni – þær hvatir leita útrásar í almennri sýnihvöt (kona sem vill ganga út, komast af þessu heimili, þarf að sýna sig – kalla á athygli, laða að sér bjargvætt) sem fær hér útrás gagnvart eldri manni (föðurfígúru) sem vill horfa á hana. Bloom er kokkkálaður maður sem getur ekki sofið hjá konu sinni sökum kvíða – eftir dauða sonar þeirra – en daðrar við að gera einsog hún og stunda framhjáhald sjálfur en kemst aldrei lengra en að skrifa dónabréf til ókunnra kvenna og fróa sér undir fötunum á ströndinni.
Násika hjá Hómer er dóttir Alkinóusar konungs. Ódysseifur hefur strandað á Skerju, heimili þeirra, og heldur til skógar. Násika og þernur hennar koma á ströndina til þess að þvo föt í ánni. Meðan þvotturinn hangir til þerris leika þær knattleik – þegar knötturinn fer í ána við djúpan hyl æpa þernurnar upp yfir sig. Ódysseifur heyrir í þeim. Hann er nakinn en brýtur grein og hylur „skapnað sinn“ með henni og arkar út úr skógarþykkninu. Vinkonurnar hræðast og hlaupa í burtu en Aþena (sem stendur á bakvið þetta allt) hefur fjarlægt óttann úr brjósti hennar svo hún bíður kyrr og róleg. Ódysseifur íhugar að standa bara álengdar og biðja hana um hjálp eða hvort hann eigi heldur að grípa um hné hennar – og afræður að standa álengdar þar sem hann heldur mikla ræðu, dásamar Násiku og segist óttast að taka um hné hennar, biður um fæði og klæði. Segir Násika hann augljóslega hvorki vera „ógöfugan“ né „heimskan“ og býður honum aðstoð sína og fer með hann til hallar föður síns.
Megnið af ævintýrum Ódysseifs eru endursögn sem á sér stað í þeirri höll – þegar Ódysseifur segir Alkinóusi af ferðum sínum. Þó ekki væri annað staðsetur það Násikukafla Joyce nálægt tilfinningalegri miðju verksins – og kannski er það hér sem við sjáum þá best saman, óafsakanlega perra-Bloom og ljúfa, saklausa Bloom, manninn frá toppi til táar í ódulinni og gallaðri fegurð sinni.
Ýmislegt annað speglast hérna. Knattleikurinn auðvitað og knötturinn sem fer annað en hann á að fara. Að Bloom (og Gerty) standi álengdar en nálgist ekki. Að vinkonurnar færi sig fjær. Nektin – þótt það sé karlinn sem reyni að hylja sig hjá Hómer, en konan sem reynir að sýna sig hjá Joyce. Ég veit ekki hvort Bloom er strand á þessari strönd – þetta er heimili hans þótt hann þurfi að standa á því fastar en fótunum við suma (einsog Borgarann í síðasta kafla).
Hvað sem því líður er deginum lokið og nóttin að taka við. En það er ennþá heilmikið eftir af bókinni.
* * *
Ef vitnað er til Ódysseifskviðu á íslensku er það úr prósaþýðingu Sveinbjörns Egilssonar.
Ef vitnað er til Ódysseifs á íslensku er það úr þýðingu Sigurðar A. Magnússonar.
Kýklópaþáttur Ulysses er langpólitískasti kaflinn og sá fyrsti af þremur í röð þar sem Joyce fer hamförum í paródíuæfingum og almennri stílfimi. Við fáum í fyrsta lagi alveg nýjan sögumann – sem gengur jafnan undir nafninu „nafnleysinginn“ – og í öðru lagi eru reglulegir útúrdúrar í hinum ýmsu stílum sem eru þó allir á einhverju hetjurófi. Eru þar undir riddarasögur, dýralífslýsingar, epísk ævintýri, kristin trúarrit og nýaldarlegri og svo framvegis.
Nafnleysinginn sem segir söguna er líka fyrsti fyrstupersónu sögumaður bókarinnar sem er ekki í neinu vitundarflæði. Það er að segja, hann er ekki að hugsa, hann er að tala, að segja einhverjum frá þessu, en við vitum aldrei hverjum eða af hvaða ástæðum. Og hann er til þess að gera venjulegur fyrstupersónu sögumaður – í bók sem hefur hingað til verið í þriðjupersónu plús innsýn í hugsanir sumra sögupersóna.
Nafnleysinginn er vel að merkja gjarn á að segja „ay, says I“ eða eitthvað álíka og fyrsta orðið í kaflanum er „I“ og bæði „ay“ og „I“ eru auðvitað borin fram einsog „eye“. Sem er einmitt það sem kýklópar eru með í höfðinu. Joyce missir heldur ekki af neinu tækifæri til þess að nefna augu í kaflanum og koma þau fyrir bæði bókstaflega og í orðatiltækjum og myndlíkingum.
Það segja líka allir „ay“ í þessum kafla og held ég aldrei „yes“ – en „yes“ er auðvitað aðalorðið í bókinni, einsog maður fattar í lokakaflanum.
Hómer segir frá því er Ódysseifur og félagar koma á eyju kýklópans Pólyfemusar (nafnið þýðir: margradda eða margumtalaður). Þar finna þeir helli fullan af vistum og þykjast hafa komist í feitt. Þegar Pólýfemus kemur heim tekur hann þá til fanga og étur tvo þeirra. Hyggst hann svo éta tvo á dag þar til allir eru uppétnir. Kvöld eitt eftir að Ódysseifur hefur gefið honum af sterku víni sem hann átti í fórum sínum spyr Pólyfemus Ódysseif að nafni og segist hann heita „Enginn“. Pólyfemus sofnar síðan – eða drepst áfengisdauða – og Ódysseifur stingur úr honum augað eina og blindar hann. Þegar hann vaknar er hann mjög reiður og öskrar á hina kýklópana á eyjunni að „Enginn“ sé að reyna að drepa sig – og fær auðvitað enga hjálp. Ódysseifur og eftirlifandi menn hans binda sig fasta undir kindur Pólyfemusar um morguninn og smygla sér þannig framhjá honum út úr hellinum. Þegar Ódysseifur er að sigla á brott kallar hann til risans sitt rétta nafn og risinn reiðist mjög og grýtir á eftir skipinu miklu bjargi en missir marks.
Hjá Joyce hefst kaflinn á því að nafnleysinginn, sem er einhvers konar handrukkari, hittir Joe Hynes – blaðamanninn sem tók niður nafn Blooms í Hadesarkaflanum, og sem skuldar Bloom pening – og segir honum að götusópari nokkur hafi nærri tekið úr sér augað með óvarlegri meðferð á sínu atvinnuverkfæri. Svo segir hann Hynes frá manni sem hann er að reyna að rukka – við fáum paródíu af lagamáli sem segir frá því máli – og Hynes býður honum að fylgja sér á pöbbinn Barney Kiernan þar sem þeir muni hitta mann sem þeir kalla „borgarann“, því Hynes vilji ræða við hann um gin- og klaufaveiki (bréfið sem hr. Deasy bað Stephen að koma í blaðið fjallaði líka um gin- og klaufaveiki – og hr. Deasy var líka, einsog flestir í þessum kafla, rasisti).
Næst kemur ógurlega rómantísk lýsing af borginni og leið þeirra á pöbbinn.
In Inisfail the fair there lies a land, the land of holy Michan. There rises a watchtower beheld of men afar. There sleep the mighty dead as in life they slept, warriors and princes of high renown. A pleasant land it is in sooth of murmuring waters, fishful streams where sport the gurnard, the plaice, the roach, the halibut, the gibbed haddock, the grilse, the dab, the brill, the flounder, the pollock, the mixed coarse fish generally and other denizens of the aqueous kingdom too numerous to be enumerated.
Og svo framvegis.
Á Barney Kiernan finna þeir borgarann ásamt illvígum hundi sínum, GarryOwen. Sá bíður þess að einhver bjóði sér í glas. Svo kemur mikil og ógurleg lýsing á honum.
The figure seated on a large boulder at the foot of a round tower was that of a broadshouldered deepchested stronglimbed frankeyed redhaired freelyfreckled shaggybearded widemouthed largenosed longheaded deepvoiced barekneed brawnyhanded hairylegged ruddyfaced sinewyarmed hero. From shoulder to shoulder he measured several ells and his rocklike mountainous knees were covered, as was likewise the rest of his body wherever visible, with a strong growth of tawny prickly hair in hue and toughness similar to the mountain gorse (Ulex Europeus).
Þessi lýsing verður svo dýralífslegri og endar loks í löngum lista yfir „írskar hetjur“ sem sjá megi á mynd á sjávargrjóti sem hangi á belti hans – margar þeirra eru sannarlega írskar hetjur en listinn verður æði skrautlegur fyrir rest (upptalningar Joyce verða það oft) þegar Dante og Beethoven og „the man who broke the bank“ og ótal fleiri skjóta upp kollinum. Skömmu síðar kemur Alf Bergan og fer að tala um Denis Breen – sem æðir brjálaður um borgina með konuna í eftirdragi og reynir að kæra mann og annan fyrir meiðyrði af því hann fékk sendan miða sem á stóð „U.P: UP“. Á sama tíma kemur nafnleysinginn auga á Bob Doran – sem er á sínum árlega bender – þar sem hann liggur og hrýtur úti í horni. Hann vaknar þó fljótlega en er eiginlega of drukkinn til þess að taka almennilega þátt í samræðunum – þrátt fyrir góðan vilja.
Alf þykist líka hafa nýverið séð Paddy Dignam og er mjög hissa þegar í ljós kemur að hann er látinn – og við fáum paródíu af miðilsfundi þar sem Dignam er vakinn til lífsins.
Ég gat þess ekki í yfirferðinni um Eólus en þar bendir Bloom Hynes á að gjaldkeri The Freeman’s Journal sé við – og vonast þá til þess að það verði til þess að hann fái greidda skuld sína. Hynes fór og fékk greitt en er ekki búinn að borga Bloom. Hann á hins vegar fyrir umferð af drykkjum. Þessi drykkjahringekja og siðvenjur í kringum hana eru fyrirferðarmiklar í Kýklópaþætti. Næstu umferð býður Alf Bergan og þegar Bloom kemur inn er hann spurður hvort hann vilji ekki eitthvað að drekka – sem þýðir hvort hann vilji ekki vera með í hringekjunni og skiptast á að kaupa drykki.
Í bókinni The Economy of Ulysses eftir Mark Osteen er þessi skemmtilega lýsing (en hana tek ég sjálfur upp úr The Guide to James Joyce’s Ulysses eftir Patrick Hastings – hagfræðina á ég ólesna en finnst mjög spennandi):
Power and prestige accrue not through investing, saving money or acquiring goods, as in bourgeois economies, but through expenditures and loss of goods. But the gifts in a potlatch only seem voluntary; actually there are three intersecting obligations – to give, to receive, and to reciprocate. To fail in any of the three is to suffer social humiliation and loss of honor. The potlatch constructs the boundaries of the social group and solidifies its hierarchies: those who give or destroy wealth are included, and those who do not are cast out; those who cannot reciprocate by giving back a larger gift than the one they have received lose social status. The greater the loss, the greater the prestige.
Það vita það líka allir sem hafa eitthvað setið á börum að öruggasta leiðin til að verða blankur og fullur er að byrja að skiptast á að splæsa. Það endar alltaf með ósköpum.
Borgarinn kemur auga á Bloom sem er að slæpast fyrir utan í von um að koma auga á Martin Cunningham, sem hann ætlar að hitta til þess að ræða fjármál fjölskyldu Dignams heitins. Þessi slæpingur fer í taugarnar á borgaranum. Á endanum kemur Bloom inn og er spurður hvort hann ætli ekki að drekka en svarar því að hann þiggi kannski vindil bara. Þannig móðgar hann engan með því að hafna drykk en lendir ekki heldur í skuld við neinn (af því menn eru ekki að skiptast á að kaupa vindla). Það er allavega planið – en auðvitað eru mennirnir draugfúlir að hann skuli ekki taka þátt.
Á sama tíma fær Bob Doran hálfgert grátkast yfir því að Dignam sé dáinn. Umræðan fer að snúast um dauðarefsingar og Alf heldur því fram að hengingar hafi engin áhrif á risgetu karlmanna – Bloom segir þetta allt útskýranlegt með vísindum og við fáum paródíu af læknatexta þar sem „herr professor Luitpold Blumenduft“ leggur fram kenningar sínar um limlega upprisu dauðra. Þegar því er lokið er Bob Doran hættur að væla og farinn að leika við hund borgarans.
Bloom og borgarinn eru farnir að þrátta. Enda varla hægt að ímynda sér ólíkari menn. Borgarinn er æsingamaður og þjóðremba – einhver sagði að hann væri sjálfselskan sem pólitísk yfirlýsing og sennilega er það ansi nærri lagi. Og Bloom er tillitssemin sem lífsstíll. Borgaranum finnst Írar ekki nógu írskir, þeir kunni ekki málið og viti ekkert um neitt – en Bloom finnst kannski helst að Írar drekki of mikið. Þetta verður til þess að nafnleysinginn fer að hugsa um að Bloom tími ekki að borga drykki – og augnabliki síðar spyr Joe Hynes Bloom aftur hvort hann vilji ekki drykk en Bloom afþakkar í annað sinn og segist bara vera að bíða eftir Cunningham. Hinir virðast telja víst að Bloom sé fjáður og nískur (enda gyðingur).
Hér fáum við líka paródíu af dagblaðatexta um hengingu.
Bloom og borgarinn þrátta áfram. Bob Doran byrjar aftur að væla út af Dignam – og sá texti er endurtekinn sem paródía af yfirdrifinni kurteisissamúð.
Let me, said he, so far presume upon our acquaintance which, however slight it may appear if judged by the standard of mere time, is founded, as I hope and believe, on a sentiment of mutual esteem as to request of you this favour. But, should I have overstepped the limits of reserve let the sincerity of my feelings be the excuse for my boldness.
Joe byrjar að segja borgaranum frá gin- og klaufaveikinni og endar á að nefna að Nannetti – ritstjórinn sem Bloom þarf að fá til að samþykkja auglýsinguna sem hann er að reyna að selja – sé á leiðinni til Lundúna til þess að ræða málið fyrir þinginu. Þetta er auðvitað bagalegt (síðar í kaflanum lofar Hynes að koma honum á fund með öðrum yfirmanni eftir að Bloom segir að þetta með skuldina megi bíða fram í næsta mánuð).
Nú fara þeir að tala um gelískar íþróttir – sem munu hafa verið ólöglegar á Írlandi um hríð. Kemur í ljós að borgarinn er einn helsti baráttumaður fyrir upprisu gelískra íþróttaleikja og mikill kempa sjálfur (þetta er eina skiptið sem borgarinn sýnir nokkra auðmýkt en hinir fullyrða þetta og Bloom tekur undir). Við fáum paródíu – einhvers konar formlega fundarlýsingu á umræðunni.
Blazes Boylan kemur til tals og fé sem hann mun hafa unnið á því að veðja á boxkappleik og einhverjir spyrja út í túrinn sem hann er að skipuleggja með Molly og það er alveg ljóst að þeim finnst eitthvað líklegt að hann sé að fara að dilla hana.
Nú birtast Ned Lambert og J.J. O’Molloy sem við sáum síðast í Skellibjörgum. Denis Breen og U.P.:UP miðinn berast aftur í tal – Hynes spyr Alf hvort hann hafi skrifað hann – og þeir eru sammála um að Denis Breen sé bilaður – og einmitt í því gengur Breen framhjá með frúna í eftirdragi.
Borgarinn verður heiftúðugri eftir því sem hann drekkur meira og fer að tala um að Englendingar fylli landið af pöddum – pöddurnar eru hugsanlega gyðingar – og vitnar í söguna: „The adulteress and her paramour brought the Saxon robbers here.“ Hér er átt við sögu af kónginum af Leinster, MacMurrough, sem rændi Dervorgillu, konu kóngsins af Breifne, O’Rourke. Erjur þeirra urðu svo slæmar í kjölfarið að MacMurrough þurfti að sækja sér aðstoð til Englands – með þeim afleiðingum að 1904, þegar sagan gerist, réðu þeir enn yfir eyjunni allri.
Þeir lesa líka amerísku gulu pressuna – sögu um verktaka í Chicago sem fann eiginkonu sína í faðmi annars manns. Sá birtist á síðustu stundu en samt of seint og er vopnaður en ekki kemur fram hvort hann hafi skotið þau.
Ástarþríhyrningar og afleiðingar þeirra, altso.
Enn fjölgar á barnum þegar John Wyse Nolan og Lenehan mæta á svæðið. Þeir eru að fara að drekkja sorgum sínum eftir að hafa tapað á veðreiðunum – sigurvegarinn var Throwaway, sem enginn reiknaði með og var á stuðlinum 20 á móti 1. Vegna misskilnings milli Bantam Lyons og Blooms í Lótusætukaflanum heldur fólk að Bloom hafi haft einhverjar innherjaupplýsingar og vitað að Throwaway myndi vinna. En þeir veðjuðu á aðra líklegri hesta.
Og enn eykst heift borgarans sem er nú farinn að beina tali sínu að Bloom. Borgarinn minnir mjög mikið á fólkið sem þessa dagana safnast saman á Austurvelli – sömu rökin, sama bjargarleysið gagnvart heimi sem breytist, sami óttinn við ókunnuga, sami hiklausi hrokinn, sama hispurslausa tjáningin, hranaskapurinn, sjálfumgleðin. Sumir hinna fara nú að taka aðeins undir og John Wyse spyr Bloom hvort hann geti skilgreint „þjóð“ og Bloom segir að það sé „þegar sama fólk býr á sama stað“. Ned segir að þá hljóti hann að vera þjóð því hann hafi ekki flutt í fimm ár. „Eða þegar það b´ýr á ýmsum stöðum“ segir þá Bloom og Hynes kannast við að það eigi við um sig (af því hann flytur oft, reikna ég með). Borgarinn spyr hverrar þjóðar Bloom sé og hann segist írskur – borgarinn ræskir sig og hrækir út í horn. Þá segir Bloom að hann tilheyri líka kynþætti „sem er hataður og ofsóttur. Líka núna. Á þessu andartaki. Í þessari sömu andrá.“ Og heldur þannig áfram í smá stund – lyftir meira að segja knýttum hnefa.
Borgarinn spyr hvort hann sé að tala um nýju Jerúsalem og Bloom segist vera að tala um réttlætið. Borgarinn spyr hvers vegna þeir láti ekki hart mæta hörðu og Bloom segir eiginlega að ekkert skipti máli nema ástin – hart sé andstæða lífsins og það viti það allir. Síðan segist hann þurfa að skjótast út á horn til að líta eftir Martin Cunningham og lætur sig hverfa.
Hinir ræða ástina – og borgarinn segist litla trú hafa á ást Blooms. Svo kemur hálfgerð barnasöguparódía um alla sem elska einhvern.
Þeir ræða heimsókn Zuluhöfðingja til Englands og borgarinn les um það uppúr einhverju blaði. Þeir ræða höfund greinarinnar og svo segir Lenehan að þetta með að Bloom hafi farið að finna Cunningham sé fyrirsláttur – hann hafi farið að sækja peningana sem hann vann á veðreiðunum, hann hafi veðjað á „dark horse“ og Joe segir að hann sé sjálfur „dark horse“ (þetta þýðir SAM sem „utangarðshross“ annars vegar og „utangarðsbesefi“ hins vegar – sem er misskilningur, hrossið dökka er bara sá sem kemur á óvart, sigrar óvænt).
Nú fer nafnleysinginn út að pissa – sem er undarleg sena í ljósi þess að hann er að segja söguna, af því það kemur heilmikil lýsing á þessu, sem blandast hugsunum hans, svo úr verður annars konar vitundarflæði en við höfum séð hingað til.
Goodbye Ireland I’m going to Gort. So I just went round the back of the yard to pumpship and begob (hundred shillings to five) while I was letting off my (Throwawaytwenty to) letting off my load gob says I to myself I knew he was uneasy in his (two pints off of Joe and one in Slattery’s off) in his mind to get off the mark to (hundred shillings is five quid) and when they were in the (dark horse) pisser Burke was telling me card party and letting on the child was sick (gob, must have done about a gallon) flabbyarse of a wife speaking down the tube she’s better or she’s (ow!) all a plan so he could vamoose with the pool if he won or (Jesus, full up I was) trading without a licence (ow!) Ireland my nation says he (hoik! phthook!) never be up to those bloody (there’s the last of it) Jerusalem (ah!) cuckoos.
Og það er auðvitað svolítið skrítið að fá vitundarflæði inn í miðja fyrstupersónufrásögn. En þetta er svo sem engin venjuleg bók heldur.
Næst birtist Martin Cunningham og spyr eftir Bloom. Lenehan segir að hann sé að svíkja fé út úr ekkjum og munaðarleysingjum (sem er raunar þveröfugt við erindi hans í þessum kafla). Og svo kemur þessi yndislegi aulabrandari:
—Who made those allegations? says Alf. —I, says Joe. I’m the alligator.
Svo þrátta þeir um hvort gyðingar geti elskað land sitt og blaðra eitt og annað um Bloom – t.d. hvort hann sé skyldur tannlækninum Bloom. Borgarinn segir kaldhæðinn að hann sé nýi messías Íra. „Well, they’re still waiting for their redeemer“ segir Martin. „For that matter so are we.“ Bæði Írar og Gyðingar bíða frelsara.
Borgarinn verður enn reiðari – þetta sé nú varla maður, úlfur í sauðagæru, maður sem hafi skipt um nafn (Bloom er af ungverskum ættum, pabbi hans var fæddur Virag en breytti því í Bloom). Joe Hynes spyr hvort hann hafi nokkurn tíma gert dodo („I wonder did he ever put it out of sight“) , Jack Power nefnir börnin tvö en borgarinn spyr bara „hvern hann gruni“ (um að hafa getið þau). Nafnleysinginn gengur lengst í hugsunum sínum og veltir því upp hvort það væri ekki réttlætanlegt hreinlega að drepa hann. Og skammast enn eina ferðina yfir því að Bloom kaupi enga drykki. Martin minnir menn á að elska náungann.
Nú kemur langur millikafli sem er einhvers konar ganga til messu – megnið af textanum er upptalning á þeim sem eru þarna, sem eru mest alls kyns spámenn og dýrlingar.
Þegar millikaflanum lýkur birtist Bloom á ný. Borgarinn hvæsir og hundurinn hans urrar og Martin byrjar að draga Bloom út. Það kemur millikafli um bát sem er að sigla burt en er umkringdur alls kyns syndandi þokkadísum sem grípa í síður bátsins. Borgarinn rís á fætur og „kallar bölvun Cromwells“ yfir Bloom, sem segir honum að láta sig í friði, en borgarinn öskrar í kaldhæðni: „Þrefalt húrra fyrir ´Ísrael!“ Nú finnst nafnleysingjanum eiginlega nóg komið „there’s always some bloody clown or other kicking up a bloody murder about bloody nothing“.
Einhver bendir borgaranum á að hann sé með opna búð. Bloom segir að Mendelsohn og Marx og Mercadante og Spinoza hafi verið gyðingar – og að sjálfur Guð kristna mannsins, Jesús, hafi verið gyðingur. Nú sturlast borgarinn og fer og nær í kökudós. Joe æpir á hann að hætta. Það kemur millikafli um stóran og þakklátan hóp vina sem séu samankomnir til að kveðja „Nagyaságos uram Lipóti Virag“ (Bloom). Borgarinn fleygir dósinni. Það kemur annar millikafli sem lýsir afleiðingunum einsog miklum jarðskjálfta „there is no record extant of similar seismic disturbance in our island since the earthquake of 1534, the year of the rebellion of Silken Thomas.“
Borgarinn sigar hundinum á eftir honum – en Cunningham og Bloom komast upp í vagn og hverfa fyrir horn með hundinn á hælunum. Kaflanum lýkur svo á lýsingu sem er svo í þýðingu SAM:
Og sjá, yfir þá alla kom mikil birta og þeir sáu vagninn sem Hann stóð í fara til himins. Og þeir sáu Hann í vagninum, sveipaðan dýrð birtunnar, búinn klæðnaði sem af sólarljósi væri, fagran einsog mánann og svo óttalegan á að líta að þeir áræddu ekki að leiða Hann augum. Og af himnum hljómaði raust og kallaði: Elía! Elía! Og hann upphóf rödd sína í máttugu hrópi: Abba! Adonai! og þeir sáu Hann sjálfan. Hann, Ben Bloom Elía, stíga í skýþykkni engla uppí dýrð birtunnar í fjörtíuogfimm gráðu vinkil yfir krá Donohoes í Litla Grænastræti sem væri honum varpað af skóflu.
* * *
Ef vitnað er til Ódysseifskviðu á íslensku er það úr prósaþýðingu Sveinbjörns Egilssonar.
Ef vitnað er til Ódysseifs á íslensku er það úr þýðingu Sigurðar A. Magnússonar.
Ellefti kafli Ulysses er kenndur við sírenurnar. Söguþráðurinn hjá Hómer er sirka þannig að gyðjan Kirka, sem ráðleggur Ódysseifi á ferðum sínum, biður hann að gæta sín þegar hann siglir hjá eyjunni þar sem sírenurnar búa. Viðvörun þessi hljómar svo í fornyrðislagsþýðingu Sveinbjarnar (sem verður stundum að fá að vera með):
Fyrst muntu, frægr fylkir, koma sætrómaðra Sírena til. Unaðsfullum þær ómi seiða fíra hvern, er þeirra fund sækir.
Ef einhverr óvörum at þeim kemr, ok róm Sírena sætan heyrir, honum heim komnum hvorki munu börn né beðja á bæ fagna.
Því Sírenur sitja í grasi og seggi seiða saungva hreimi; ok há hrúga hjá þeim liggr skinna skorpinna, beina skinnina, seggja, er seiddir saungvi snjöllum á foldu þar fúnat hafa.
Kirka mælist til þess að Ódysseifur bræði hunang og hafi í eyrum sér meðan hann siglir hjá eyjunni. Ódysseifur er hins vegar forvitinn og lífsþyrstur maður og vill heyra þennan fagra söng svo hann bregður á það ráð að bræða hunang í eyru manna sinna og láta þá sjá um siglinguna – og binda sig við siglutréð svo hann geti ekki skipt sér af.
Hjá Joyce erum við nýsloppinn frá Skellibjörgum, sem fólust í siglingu um Dyflinni alla, stukkum milli hausa hinna ólíku persóna og fylgdum einhverjum þeirra á ferðalagi um borgina – ekki síst landstjórunum sem fara um borgina í hestvagni og sjá allar persónurnar aftur á leið sinni. Nú gerist dálítið óvenjulegt í bókinni: Næsti kafli hefst þar sem þeim síðasta lauk og á sama stað. Það er ekkert hopp í tíma eða rúmi. Í lokabroti Skellibjarga sáum við fröken Douce og fröken Kennedy (sem ég kallaði áreiðanlega báðar „frú“ í yfirferð síðasta kafla og mun sjálfsagt laga) sem stóðu úti í glugga á Ormondhótelinu og fylgdust með fylkingunni aka hjá.
Fröken Lydia Douce er líka stundum kölluð „brons“ og fröken Mina Kennedy er líka stundum kölluð „gull“ – þetta er áreiðanlega líka vísun í hárlit þeirra en fröken Kennedy er þess utan nýkomin úr sumarfrí í strandbæ 100 km norður af Dyflinni og verður tíðrætt um að hún sé svolítið sólbrennd.
Þær stöllur eru augljós sírenulíking – aðlaðandi konur sem knæpugestir heillast af og daðra við – en í forgrunni er samt hljómur og tónlist. Bæði er prósinn dýrt ortur og fullur af hljóðleik og svo er einhver óhemja af vísunum í alls kyns óperur og sönglög – auk þess sem leikið er á píanó og sungið. Þá er líka aðeins étið (Bloom er aftur kominn í innyflin) og drukkið – enda er Ormondhótelið knæpa og fyrir flestar persónur bókarinnar er 16. júní mikill fylleríisdagur og sennilega verður talsvert drukkið í flestum þeim köflum sem eftir eru af bókinni. Líklega er það samt hér sem menn verða fyrst fullir fyrir alvöru og einsog það tengist er það líka hér sem prósi Joyce verður tilraunakenndur fyrir alvöru. Altso, sírenurnar eru ekki eitthvað eitt, þær eru næstum allt.
Ormondhótelið er sem sagt bæði bar og veitingastaður og rýmið tví- ef ekki þrískipt – það eru víst engar heimildir um innanstokksmuni á þessum tíma aðrar en Ulysses, vegna þess hve tíðar og miklar endurbætur fóru fram á þessum tíma (og mætti hér því augljóslega láta reyna á kenningu Joyce um að Dyflinni mætti endurbyggja upp af síðum bókarinnar – hótelið er reyndar í einhvers konar endurbyggingu líka í dag, það er búið að rífa mikið af því en lítið endurbyggja og gengur víst ekkert ægilega vel).
Bróðurpart kaflans situr Bloom í einum hluta staðarins og heyrir mest það sem gerist í hinum hlutanum – en sér líka eitthvað af því í gegnum dyr sem skilja rýmin að. Það er líka píanó sem er kannski í þriðja rýminu og kannski á barnum. Svona teiknar YouTubarinn Adam Savage upp rýmið í yfirferð sinni yfir kaflann (B og G eru Bloom og Goulding).
Kaflinn hefst á tveimur fullkomlega óskiljanlegum síðum.
Bronze by gold heard the hoofirons, steelyringing. Imperthnthn thnthnthn. Chips, picking chips off rocky thumbnail, chips. Horrid! And gold flushed more. A husky fifenote blew. Blew. Blue bloom is on the. Goldpinnacled hair. A jumping rose on satiny breast of satin, rose of Castile. Trilling, trilling: Idolores. Peep! Who’s in the… peepofgold?
O.s.frv. Hvert einasta brot reynist síðan tekið úr öðrum stað annars staðar í kaflanum – um daginn heyrði ég mjög skemmtilega ræðu frá ljóðskáldinu Heiðrúnu Ólafsdóttur, sem var að kynna Kvennakór Ísafjarðar til leiks með þessari aðferð, og hrærði svona saman línum úr hinum ólíku lögum kórsins. Þessu hefur verið líkt við forspil að óperu þar sem stefin hljóma mörg í fyrsta sinn eða hreinlega við fyrstu augnablik sinfoníutónleika á meðan sveitin er enn að stilla – eða renna í gegnum einhverjar trillur og erfið stef – og áhorfendur sitja í miðri kakófóníunni (sem hefur ekkert með kakóseremónóníur að gera) og bíða þess að sjálft verkið hefjist. Þessum skrítna kafla lýkur síðan á orðinu: „Begin!“ – sem maður gæti þá ímyndað sér að sé hljómsveitarstjórinn að lyfta sprotanum. Og hefst þá havaríið.
Bronze by gold, miss Douce’s head by miss Kennedy’s head, over the crossblind of the Ormond bar heard the viceregal hoofs go by, ringing steel.
Hér fáum við sem sagt strax enduróm af upphafsorðum kaflans. Brons og Gull horfa út um gluggann og einhver maður með pípuhatt horfir á þær til baka. Þær fíflast. „Aren’t men frightful idiots?“ – snúa upp á hárið á sér, hér er dæmi um músíkina í málinu:
Miss Kennedy sauntered sadly from bright light, twining a loose hair behind an ear. Sauntering sadly, gold no more, she twisted twined a hair. Sadly she twined in sauntering gold hair behind a curving ear.
Þetta er nú eiginlega meiri djass en klassík – spunnin tilbrigði við stef – og var djassinn samt varla til þegar þetta var skrifað. Fröken Kennedy (Gull) bætir við: „It’s them has the fine times.“
Við sjáum Bloom ganga hjá með Sweets of Sin í brjóstvasanum. Vikapiltur kemur með te fyrir dömurnar og spyr hvort þær séu að gægjast út um gluggann eftir kærastanum sínum. Þær skammast í honum:
A haughty bronze replied: —I’ll complain to Mrs de Massey on you if I hear any more of your impertinent insolence. —Imperthnthn thnthnthn, bootssnout sniffed rudely, as he retreated as she threatened as he had come.
Og þá vitum við hvað hin óskiljanlega önnur lína kaflans þýðir. Hún er vikapilturinn að herma eftir Brons („Óskammmmmm ffff“ er þetta í þýðingu SAM – fyrir „óskammfeilna frekju“).
Þær skammast meira yfir körlum og ræða sólbruna og sumarfrí og svo er Bloom skotið aftur inn þar sem hann gægist í búðarglugga (sem eru auðvitað sírenur) og rifjar upp tilraun sína til þess að sjá upp um stytturnar á Þjóðarsafninu, hvort þær væru anatómískt rétt samansettar, og nú vitum við að hann varð einskis vísari („I could not see“). En hann sá Buck Mulligan líka – sem sagðist hafa séð Bloom gægjast á stytturnar – og veit að hann er vinur sonar Dedalusar.
Brons og Gull halda áfram að f´íflast og ræða hversu hræðilegt það væri að vera giftar einhverjum lyfsala sem seldi Brons sólkrem. Simon Dedalus kemur inn og spyr hvort ekki hafi verið gaman í strandbænum – hann er augljóslega fastakúnni – Brons segist hafa legið á ströndinni allan daginn og Simon svarar: „That was exceedingly naughty of you […] Tempting poor simple males.“ Brons segir honum að hætta þessari vitleysu og hann pantar sér viskí og vatn og spyr hvort George Lidwell hafi komið við – og hann mun hafa verið þarna í hádeginu.
Þá kemur Lenehan og spyr hvort Boylan hafi komið að leita sín (einsog hljóðfæraleikari að endurtaka stef). Í síðasta kafla hringdi Boylan í ritarann sinn sem sagði Lenehan hafa komið við og að hann yrði á Ormondhótelinu klukkan 16. En það er einmitt klukkan 16 – núna – sem Boyle á að mæta á ástarfund með Molly, eiginkonu Bloom. Og hann hefur ekki komið á Ormondhótelið, segja Brons og Gull.
Fröken Kennedy les mikið í kaflanum og hunsar Lenehan sem er að stríða henni („reyna við hana“).
Lenehan heilsar Simon: „Greetings from the famous son of a famous father.“ Simon spyr hver það sé og Lenehan útskýrir að það sé auðvitað Stephen og þeir hafi verið saman á kránni fyrr um daginn (með hópnum sem fór af skrifstofum The Freeman’s Journal). Nema hann drakk ekki bara bjór – þetta er Joyce og þetta eru sírenurnar svo hann „quaffed a nectarbowl“.
Simon tekur eftir því að búið er að flytja píanóið og Brons svarar að píanóstillingamaðurinn hafi komið í dag – og okkur skilst smám saman í þessum kafla að það er blindi maðurinn sem Bloom hjálpaði yfir götu og Boylan gekk næstum um koll. Þær eru sammála um það Brons og Gull að hann hafi verið stórkostlegur píanóleikari að auki, varla tvítugur að aldri.
Þjónninn Pat birtist – hann þvælist fram og aftur í kaflanum og afgreiðir fólk í sal – nær í bjór og fer aftur.
Við sjáum Bloom á ný. Hann er í ritfangaverslun og er að kaupa bréfsefni til þess að geta svarað sínum erótíska pennavini, Mörthu, á einmitt þeirri stundu sem Molly á að vera að hitta Boylan. Hann er mjög vandræðalegur í búðinni, kurteis og vinalegur – allt sem Boylan var ekki í blómabúðinni þar sem hann daðraði við afgreiðslukonuna.
Píanóstillingamaðurinn virðist hafa gleymt tónkvíslinni sinni, sem einhver slær tón á, og Simon Dedalus tekur að syngja ástarsöng og spila undir á nýstillt píanóið. Lenehan heldur áfram að reyna við Gull með engum árangri, hún klárar bókina. Og svo birtist Boylan. Lenehan heilsar honum: „See the conquering hero comes.“
Fyrir utan gengur Bloom – „the unconquered hero“ – og sér vagninn sem Boylan er nýstiginn út úr („jaunting car“ – tveggja sæta hestvagnataxi). Bloom veit að Boylan á að vera við það að skríða upp á konuna hans og veit ekki hvaðan á sig stendur veðrið – að grípa elskhuga hennar við þetta óhugsandi athæfi, in flagrante delicto, að fara einn inn á bar. Hann rekst á Richie Goulding, frænda Dedalusar, sem er svangur einsog Bloom. Bloom ákveður að fylgja honum inn á Ormond hótelið, fá sér að borða og njósna um Boylan í leiðinni. Þeir fá sér sæti í matsalnum.
Gull brosir breitt til Boylans (eftir að hafa hunsað Lenehan) en Brons brosir enn breiðar og fær alla athyglina. Lenehan og Boylan ræða veðreiðarnar – úrslitin eiga að berast klukkan 16, það er allt að gerast núna. Bloom hlerar og skilur ekkert hvað Boylan er að gera. Þegar Gull hverfur í augnablik grátbiður Lenehan Brons um að gera trikkið sitt, með orðunum „sonnez la cloche“ – látið klukkuna glymja (og klukkan er einmitt að glymja 16). Brons lyftir pilsinu upp fyrir hné, dregur í sokkabandið og lætur það smella á lærinu. „La cloche“ æpir Lenehan – en Brons brosir til Boylans. „You’re the essence of vulgarity“ segir hún við Lenehan á meðan Boylan virðir hana lostafullur fyrir sér:
Boylan, eyed, eyed. Tossed to fat lips his chalice, drank off his chalice tiny, sucking the last fat violet syrupy drops. His spellbound eyes went after, after her gliding head as it went down the bar by mirrors, gilded arch for ginger ale, hock and claret glasses shimmering, a spiky shell, where it concerted, mirrored, bronze with sunnier bronze.
Og svo kveður Boyle – sigrast á einni sírenu til þess að fara að hitta aðra. Lenehan fylgir honum út og þar mæta þeir Ben Dollard og föður Cowley – Ben Dollard er nýbúinn að bjarga Cowley frá eignaupptöku, einsog við sáum í síðasta kafla, og þeir eru væntanlega komnir til að fagna.
Dollard sest við píanóið og þeir rifja upp þegar hann átti að koma fram á tónleikum og var buxnalaus og kom við hjá Molly Bloom – sem seldi notuð föt undir slagorðinu „Mrs. Marion Bloom has left off clothes of all descriptions“. Þar fékk hann alltof litlar og þröngar buxur (af Bloom?) sem „skildu lítið eftir fyrir ímyndunaraflið“ einsog sagt er í dag.
Bloom fær sér lifur og beikon, Goulding steik og nýru. Þeir borða þegjandi. Ben Dollard spilar og syngur. George Lidwell kemur inn og er sendur inn til vina sinna (sem gæti bent til þess að píanóið sé ekki við barinn – þótt það hljóti að vera í sjónmáli við barinn).
Af og til heyrum við orðið jingle – gling gló hjá SAM – sem er hljóðið í vagni Boylans sem nú nálgast Eccles stræti 7, heimili Bloom hjónanna.
Simon Dedalus er beðinn um að syngja M’appari úr óperunni Martha eftir Flotow – og Bloom gefur þjóninum Pat merki að hafa hurðina inn að barnum opna svo þeir geti heyrt. Bloom er snortinn af laginu og finnst Simon hafa fagran tón – að hann hefði getað grætt mikið á henni. Og einsog gerist svo gjarnan í þessum kafla verður textinn að hreinni tónlist:
Tenderness it welled: slow, swelling, full it throbbed. That’s the chat. Ha, give! Take! Throb, a throb, a pulsing proud erect. Words? Music? No: it’s what’s behind. Bloom looped, unlooped, noded, disnoded. Bloom. Flood of warm jimjam lickitup secretness flowed to flow in music out, in desire, dark to lick flow invading. Tipping her tepping her tapping her topping her. Tup. Pores to dilate dilating. Tup. The joy the feel the warm the. Tup. To pour o’er sluices pouring gushes. Flood, gush, flow, joygush, tupthrob. Now! Language of love.
Þetta er ölvandi.
Þarna rétt fyrir ofan gerist líka eitt áhugavert sem setur nördinn í manni alveg á hliðina. Í ljósprentuninni af orginal textanum frá Shakespeare & Company – sem er að finna í Cambridge Centenary útgáfunni, stærstu bókinni sem ég á – er bókstafur á hvolfi. Þetta er errata-útgáfa – með athugasemdum Joyce um allar breytingar sem átti að gera fyrir aðra prentun – og hann gerði enga athugasemd við þetta. Svo ég hlýt að gera ráð fyrir að þetta hafi a.m.k. verið viljandi látið vera, hvort sem „mistökin“ eru prentarans eða ekki (ég minni á skemmtilegu söguna af því þegar Beckett tók upp eftir honum „kom inn“ þegar hann var að diktera Finnegans Wake). Þetta er vel að merkja ekki svona í neinni annarri útgáfu sem ég á og ég hef ekkert fundið skrifað um þetta heldur.
Ein áhrifin af því að lesa Ulysses – og það hefur með orðsporið að gera, sannarlega, Rorschach heilkennið, en magnast eftir því sem maður áttar sig á því hvað Joyce hefur raunverulega smurt þessa brauðsneið mörgum lögum – er að maður fyllist bæði spurn og uppljómun af svonalöguðu, auk þess að verða mjög vandræðalegur og sjálfsmeðvitaður um að nú haldi kannski allir að maður sé orðinn geðveikur (af því stundum finnst manni kannski sjálfum svona kenningar annarra hljóma dálítið sturlaðar). En fyrirgefið mér þetta „iʇ“ er auðvitað svolítið einsog haus og það er svolítið einsog hann sé að snúast. Og minnir síðan á hið fræga myndljóð Steve’s McCaffery, William Tell: A Novel.
En aftur að óperunni. Bloom áttar sig á tilviljuninni að Lionel – persónan í óperunni – er að syngja um sína Mörthu akkúrat þegar Bloom er að fara að skrifa sinni Mörthu. Bloom hugsar um Mörthu og um Molly og fyrsta fund þeirra (það var heima hjá Mat [svo] Dillon [svo]; þau fóru í stólaleik). Lagið nær hápunkti sínum og nöfn Leopolds og söngvarans Simon renna saman: Siopold! Og allir klappa.
Leopold og Simon eru líka hvor á sinn hátt hinn týndi og ófundni faðir hins föðurlausa Stephens – þeir eru báðir vofa konungsins.
Á sama tíma nálgast Blazes Boylan enn frekar heimili Bloom hjónanna.
Allan þennan tíma er Richie Goulding að láta móðan mása um músíkina og fleira en Bloom virðist lítið hlusta á hann. Karlarnir halda áfram að spila og syngja en Bloom biður Pat um blað og penna og ákveður að byrja bréfið til Mörthu – Goulding er samt ekki farinn, svo Bloom þykist vera að semja auglýsingu. Í bréfinu daðrar hann og talar um refsingar og segist vera leiður og er búinn að innsigla bréfið þegar honum fer að finnast það of ljóðrænt að hafa sagst vera leiður. „Music did that. Music hath charm, Shakespeare said.“ Annars fær maður á tilfinninguna að hann sé ekki bara leiður þegar hann skrifar Mörthu heldur að honum beinlínis leiðist það – það veitir honum ekki þá fró eða ró sem hann hefur líklega verið að vona.
Þá hugsar hann sér til hreyfings – hugsar að hann ætli að hitta einhvern á annarri krá, Barney Kiernans (það reynist síðar vera Martin Cunningham, til að ræða fjársöfnunina fyrir ekkju Paddy Dignams).
Brons sýnir körlunum skel sem hún fann á ströndinni og þeir bera hana upp að eyrum sér til að hlusta á sjávarniðinn. Þetta sér Bloom, vel að merkja – svo eitthvað sér hann inn á barinn. Á sama tíma og karlarnir biðja Ben Dollard að syngja Croppy Boy segist Bloom þurfa að fara en staldrar svo aðeins við til þess að heyra lagið – þar er meðal annars sungið um mann sem hefur misst föður sína og bræður í stríði og er síðastur síns nafns og kyns. Bloom hugsar að hann sé það líka (Milly er stúlka og heldur ekki nafni föður síns; og Rudy er dáinn). Hér byrjum við að heyra „tap“ – sem er „bank“ hjá SAM – og vegna þess að Boylan er kominn að Eccles-stræti grunar mann að hann sé að banka á dyrnar hjá Molly, og kannski er það einhver þessara sífjölgandi banka, en að endingu reynist það þá líka vera hljóðið í blindrastaf píanóstillingarmannsins sem færist nær og er að koma til að sækja tónkvíslina sem hann gleymdi.
Bloom fer og áttar sig á að sápan sem hann er í vasanum er orðinn klístruð og ályktar að líklega hafi hann svitnað svona. Hann minnir sig á að fara og sækja kremið til lyfsalans (en gleymir því strax aftur). Úti á götu mætir hann píanóstillingarmanninum með bæði bréfið til Mörthu og Sweets of Sin fyrir Molly í vasanum.
Karlarnir, sem tóku eftir Bloom þegar hann fór, ræða hann aðeins. Simon segist hafa verið með honum í jarðarförinni. Þeir segja Molly syngja vel.
Very, Mr. Dedalus said, staring hard at a headless sardine. Under the sandwichbell lay on a bier of bread one last, one lonely, last sardine of summer. Bloom alone. – Very, he stared. The lower register, for choice. Tap. Tap. Tap. Tap. Tap. Tap. Tap. Tap. Tap.
Píanóstillingarmaðurinn fer framhjá ritfangaversluninni. Bloom lætur hugann reika. Svo rekst hann á vændiskonu – „a frowsy whore“ – sem hann virðist kannast við en það er ekki ljóst á samhenginu nákvæmlega hvað fór þeim á milli. „The appointment we made. Knowing we’d never, well hardly ever. Too dear too near to home sweet home.“ Hann snýr sér undan og horfir í búðarglugga á forngripaverslun svo hún sjái hann ekki. Þar sér hann einhvers konar harmonikku sem SAM segir vera með „ormétnum belgjum“ en orðrétt hjá Joyce er það svona:
Leopold Bloom envisaged battered candlesticks melodeon oozing maggoty blowbags.
Sem í mínum huga er martraðarkenndari sýn – og kallast kannski á við komandi ofsjónir í Kirkukaflanum (sem gerist í rauða hverfinu).
Píanóstillingarmaðurinn mætir á Ormond hótelið.
An unseeing stripling stood in the door. He saw not bronze. He saw not gold. Nor Ben nor Bob nor Tom nor Si nor George nor tanks nor Richie nor Pat. Hee hee hee hee. He did not see.
Hér er Joyce meira að segja farinn að flissa að sínum eigin aulabröndurum. Og ekki lái ég honum.
Bloom er að verða illt í maganum, sennilega af sídernum sem hann fékk sér með matnum en hann kennir sjálfur um búrgúndarvíninu sem hann fékk sér með hádegismatnum. Hann sér líka í glugganum mynd af frelsishetjunni Robert Emmet og hugsar um fræg lokaorð hans: „When my country takes her place among the nations of the earth, then and not until then let my epitaph be written. I have done.“
Nations of the earth. No-one behind. She’s passed. Then and not till then. Tram kran kran kran. Good oppor. Coming. Krandlkrankran. I’m sure it’s the burgund. Yes. One, two. Let my epitaph be. Kraaaaaa. Written. I have.
Pprrpffrrppffff.
Done.
Þetta Pprrpffrrppffff er Bloom að reka við. Og lokaorðið „Done“ kallast á við lokaorð forspilsins „Begin!“ – aftur sér maður hljómsveitarstjórann fyrir sér sveifla sprotanum.
* * *
Ef vitnað er til Ódysseifskviðu á íslensku er það úr prósaþýðingu Sveinbjörns Egilssonar.
Ef vitnað er til Ódysseifs á íslensku er það úr þýðingu Sigurðar A. Magnússonar.
