Penelópuþáttur Ulysses er ekki nema átta setningar, sem eru að vísu hver um sig á bilinu 3-7 síður. Og fyrir utan þessa átta punkta eru engin greinarmerki í kaflanum, ekki einu sinni úrfellingamerki – svo maður verður að ráða af samhenginu hvort að „well“ sé „we’ll“ eða bara „well“ og svo framvegis. Þetta er talsvert minna mál en margur gæti ætlað og flæðið í setningunum mestmegnis gott og auðskilið, sérstaklega ef miðað er við margt sem á undan er gengið í þessari góðu bók.
Hjá Hómer hefur Penelópa eiginkona Ódysseifs beðið manns síns í heil tuttugu ár. Trójustríðið tók tíu, þá byrjuðu hinir eiginmennirnir að tínast heim – til góðs og ills, einhverjir sem þetta lesa hafa áreiðanlega séð Óresteiu í Þjóðleikhúsinu, og vita hvernig fór fyrir Agamemnoni, sem náði heim strax í stríðslok – og svo hafa raunir hans tekið tíu til viðbótar. Þar af fóru þrjú ár í frægustu ævintýrin – ferðina til Hadesar og vinda Eólusar og Pólýfemus og það allt saman – en sjö ár til viðbótar var hann fastur hjá Kalypsó. Allan þennan tíma hefur Penelópa verið umsetin af vonbiðlum, eitt hundrað talsins, sem biðu þess að hún viðurkenndi loks fyrir sjálfri sér og öðrum að Ódysseifur væri dáinn og tæki sér nýjan mann. Á meðan þeir biðu hafa þeir stytt sér stundir við svallveisluhald á hennar kostnað.
Til þess að komast undan þessum hjúskaparmálum segir Penelópa hjarta sitt „vanmagna af söknuði“ eftir Ódysseifi og bætir því svo við að einhver guðanna hafi beðið hana að vefa náklæði handa Laertesi, föður Ódysseifs – sem er að vísu enn á lífi en sennilega voru þessi náklæði svo mikið verk að það þurfti að byrja á þeim einhverju áður en menn hrukku upp af. Lofar hún því að giftast þegar verkinu er lokið. Svo vefar hún á daginn en rekur upp klæðið um nætur, enda klók einsog maður hennar (sem er frægastur fyrir að hafa fundið upp trójuhestinn).
Eftir nokkur ár af náklæðisblekkingum klagar ein af þernunum hana í vonbiðlana, sem sitja svo um hana þar sem hún er að rekja upp vefinn og krefjast þess að hún ljúki við verkið og velji sér síðan mann hið snarasta. Það er við þær aðstæður sem Penelópa finnur upp á þrautinni með bogann og axaraugun sem sagt var frá í síðustu færslu. Það endar með því að Aþena sendir Penelópu í bólið og Ódysseifur einn klárar þrautina – klæddur einsog betlari – og slátrar svo bæði vonbiðlum og ambáttum án nokkurrar miskunnar, áður en þau Penelópa lifa hamingjusöm til æviloka.
En að Joyce. Þetta eru upphafsorð kaflans.
Yes because he never did a thing like that before as ask to get his breakfast in bed with a couple of eggs since the City Arms hotel when he used to be pretending to be laid up with a sick voice doing his highness to make himself interesting
Bloom hefur verið að heiman frá því um morguninn. Það er komin mið nótt og Mollý liggur og sefur. Sjálfsagt hefur hún eitthvað farið fram úr yfir daginn en við heyrum ekkert um það. Við vitum bara að Bloom veit að hún átti von á Blazes Boylan klukkan 16 og að þau höfðu í huga að svívirða hjónasængina. Við sjáum leiftur af þessum fundi hér og þar yfir daginn en ég held það sé alveg óhætt að fullyrða að þau leiftur séu að gerast í höfðinu á Bloom, sem hugsar mikið til Mollyar. Á ferðum sínum um Dublin kaupir hann fyrir hana nýja erótíska skáldsögu (The Sweets of Sin) og sápustykki (væntanlega til þess að þrífa af sér syndina). Og hugsar – enda er Ulysses bók hugsanna. Hann rifjar upp í brotum bróðurpart lífs þeirra saman. Fyrsta stefnumót þeirra í Howth og kútveltur í róslynginu. Uppeldi Millýjar, sem er að verða fullorðin. Getnað og fæðingu Rudys sem svo deyr 11 daga gamall og sorgina – og getuleysið – sem hefur vomað yfir öllu þeirra hjónalífi síðan. En Mollý sjálfa höfum við ekki hitt nema þarna í augnablik um morguninn þegar Bloom færir henni morgunverð í rúmið, auk bréfs frá Blazes Boylan um yfirvofandi fund (sem Mollý segir að sé til þess að skipuleggja söngferðalag sem þau eru að fara í).
En úr því er hér bætt svo um munar. Þessar átta ofurlöngu setningar eru einræða Mollýar, sem hefur vaknað við að Bloom skríður upp í litla rúmið þeirra – þau liggja hvort í sína áttina svo hún er með tærnar á honum við andlitið. Ekki samt svo að hún tali upphátt heldur eru þetta hugsanir andvaka manneskju – sem útskýrir löngu setningarnar og greinarmerkjaleysið,. Kaflinn byrjar á því að Mollý er að hugsa um mjög óvenjulega beiðni Blooms áður en hann sofnaði, að hann fái morgunverð í rúmið (yfirleitt er það hann sem færir henni morgunverð í rúmið). Hún veltir því fyrir sér hvort hún ætli að verða við þessu. Svo smám saman fara hugsanirnar á flug og rata víða. Hún fer að hugsa um mannkosti Blooms og finnst hann ágætur, er sannfærð um að hann hafi verið að sofa hjá einhverri konu yfir daginn, og virðist vita um bréfaskipti hans við Mörthu. Svo rifjar hún upp síðasta skipti sem hann fékk það yfir rassinn á henni – það var sama dag og Boylan tók fast í hönd hennar – sem segir okkur að þótt þau hafi ekki „fullnustað“ kynlíf, samkvæmt þeirra eigin mælikvörðum, frá því Rudy dó þá hafa þau nú samt stundað kynlíf.
Svo fáum við staðfest allt um ástarfundina við Blazes Boylan og „that tremendous big red brute of a thing he has“, stærri en nokkuð sem hún hefur áður notið – og fullnægingarnar verða svo margar fyrir rest að Mollý spyr sig hvort maðurinn hljóti ekki að hafa innbyrt ostrur áður en hann kom í heimsókn (fyrir yngri lesendur má nefna að ostrur át fólk áður en Viagra var fundið upp). Svo hugsar hún um aðra elskhuga sína í gegnum tíðina – allt frá því hún var fyrst kysst á Gíbraltar 14 ára, og runkaði svo vini sínum – og ber þá saman við Bloom. Hún hugsar líka um Stephen, sem Bloom sagði henni frá áður en hann sofnaði, og veltir því fyrir sér hvort hann sé of ungur fyrir hana – giskar á að hann sé 23-24 og það sé nú alveg innan marka (hún er 33 ára og hann er 22 – skv. reglunni hálfur manns eigin aldur plús sjö, er það þá 33/2+7=23,5). Hún ímyndar sér að hann hljóti að vera hreinlátari en mennirnir sem hún er vön og hugsar hvort það gæti ekki verið gaman að totta hann og gleypa – en hún veit ekki að Stephen er vatnsfælinn og hefur ekki þvegið sér síðan í október árið áður (Ulysses gerist 16. júní, 1904). Stephen vill ekki einu sinni þvo sér um hendurnar þegar Bloom býður honum það. En svo hugsar Mollý líka að hún ætti kannski ekki að leyfa sér að gleypa enda sé það ástæðan fyrir því að konur fái yfirvaraskegg.
Hér má geta þess í framhjáhlaupi að D.H. Lawrence sem sjálfur lenti í talsverðum vandræðum með sína lafði Chatterley – af hendi sömu ritskoðunarafla og bönnuðu Ulysses – hafði hugsað þá ágætis konu sem hálfgert móteitur við hinni „hroðalegu“ Mollý Bloom, og skrifaði í bréfi til konu sinnar Friedu:
[lokakafli Ulysses] is the dirtiest, most indecent, obscene thing ever written. Yes it is, Frieda. It is filthy. . . . This Ulysses muck is more disgusting than Casanova. I must show that it can be done without muck.
Elskhugi Lafði Chatterley hefur auðvitað svipað upplegg og Ulysses – eiginkona getulauss manns uppgötvar að hún getur ekki lifað eða elskað án kynlífs og finnur sér elskhuga – þótt niðurstaðan sé önnur, hjá Lawrence er maður skilinn eftir í von frekar en vissu um að elskhugarnir nái saman (þótt eiginmaður hennar vilji ekki veita henni skilnað). Þennan boðskap kallaði Joyce „áróður fyrir því, sem alls staðar nema í heimalandi DH Lawrence, flytur allan sinn áróður á eigin spýtur.“ Bloom og Molly hins vegar finna sér leiðir til þess að lifa í og með sársauka sínum og sorg, getuleysi og vanmætti, í gegnum eitthvað sem er sennilega skyldara sátt en fyrirgefningu – eitthvað svona „sådan er livet, er það ekki merkilegt?“, sem er, liggur mér við að segja, einstætt í heimsbókmenntunum.
Annars hafa fræðimenn tekist á um það allar götur frá því bókin kom út hvort Penelópukaflinn sé kynórar kynóðs manns um kvenhugann eða prótó-femínískur óður til hinnar kynferðislega frelsuðu konu. Ég er ekki viss um að annað þurfi að útiloka hitt, eða að það geri lýsinguna ótrúverðugri, en myndi sjálfur leggja áherslu á aðstæðurnar sem textinn lýsir – við höfum séð hvernig Joyce dílar við óra og innra líf fyrr í bókinni, og við höfum séð hvernig hann dílar við hinar ýmsu vímur, gleði, víns og greddu – og hér birtist okkur kona í svefnrofunum. Það eru mörg lög af frelsi og ánauð í hugsunum okkar – mörg lög af bælingu – og hún er auðvitað minnst (en þó til staðar) þegar við erum að tala við okkur sjálf í hljóði. Þegar svefnrofin bætast við erum við alveg á barmi draumalífsins þar sem bælingin hverfur, a.m.k. því sem næst (og þá er vert að nefna að næsta bók, Finnegans Wake, átti að vera sams konar kortlagning á undirmeðvitundinni og Ulysses er á meðvitundinni – í Penelópu erum við kannski komin á þröskuldinn).
Eftir alls kyns hugsanir hingað og þangað – um Gíbraltar (þar sem hún ólst upp), fegurð manna og kvenna, hvort svínasteikin sem hún át um daginn hafi verið skemmd, o.s.frv. – fer hún aftur að velta fyrir sér beiðni Blooms um morgunverð í rúmið. Og finnst nú þetta meira en lítið borginmannleg krafa. Alger frekja. Svo fer hún að hugsa um köttinn og Millý og loks um Dedalus (sjá þetta að ofan). Og nefnir að hún er byrjuð á túr og sé því ekki ólétt eftir Boylan. Hún fer að hugsa um kvensjúkdómalækna og reynslu sína af þeim. Að allir karlar séu svikulir. Aftur um morgunverðinn hans Blooms og tilraunir hans til að veita henni munnmök, sem henni þóttu ekki tilkomumiklar. Hún veltir því fyrir sér hvaða konu hann hafi sofið hjá um daginn – sennilega vændiskonu hugsar hún, varla Josie Breen (fyrrum kærustu Blooms, sem hann rakst á um daginn) því hún sé gift og því hefði hann aldrei þorað. Næst hugsar hún um vini hans (og finnst mismikið til þeirra koma) og rifjar upp þau skipti sem hún hitti Stephen sem barn og að hún hafi séð komu hans inn í líf þeirra fyrir í tarotspilunum sínum um morguninn. Hana langar að tæla Stephen og ætlar að læra fullt af ljóðum til að ganga í augun á honum.
Kaflinn byrjar á orðinu „yes“ en síðasta setningin byrjar á orðinu „no“.
no thats no way for him has he no manners nor no refinement nor no nothing in his nature slapping us behind like that on my bottom because I didnt call him Hugh the ignoramus that doesnt know poetry from a cabbage
Hugh er sem sagt „Blazes“ Boylan. Hvað sem líður bólfimi hans og reðurstærð þá þykir henni alls ekki mjög vænt um hann, né hefur hún á honum nokkuð sérstakt dálæti sem mannveru – hann fær mjög neikvæðan samanburð við bæði Bloom og Stephen. Hún veltir fyrir sér þeirri ánægju sem karlmenn hafi af að horfa á kvenlíkamann og öfundast út í hana – hún hefur ekki sömu ánægju af líkömum þeirra. Hún pirrar sig á að Bloom hafi kysst hana á rassinn (áður en hann fór að sofa – honum til varnar er svolítið langt að andlitinu þegar maður sefur svona til fóta). Hugsar að veröldin væri nú betri ef konur réðu öllu. Öfundar Bloom af að eiga vini og telur að hún eigi sjálf engar vinkonur því konur séu óttalegar tíkur. Svo ákveður hún að láta eftir Bloom að færa honum morgunverð en að sama skapi muni hún ekki þrífa sæði Boylans úr rúminu (þar sem það er greinilega enn). Svo fer hún að hugsa um bónorð Blooms, í Howth, og það blandast minningum hennar um fyrsta kossinn í Gíbraltar, og í síðustu línunum birtist orðið yes aftur og aftur og bókinni lýkur svona:
and then I asked him with my eyes to ask again yes and then he asked me would I yes to say yes my mountain flower and first I put my arms around him yes and drew him down to me so he could feel my breasts all perfume yes and his heart was going like mad and yes I said yes I will Yes.
Og þá er hún búin.
***
Einsog ég hef sjálfsagt margnefnt hérna – ítrekað og endurítrekað – þá verður ekkert úr Ulyssesferðinni til Dyflinnar í ár. Vonandi á næsta ári, ef fjárráð leyfa. Upprunalega hugmyndin var að hún yrði punkturinn aftan við þessa yfirferð – sem er þriðja til fjórða til fimmta yfirferð mín á bókinni eftir því hvernig maður telur – og því er alveg einhver gremja eða sorg því samfara. Að klára án þess að klára.
Finnst mér ég hafa yfirsýn yfir Ulysses? Varla. Einsog ég nefni líka mjög gjarnan er ég afar minnislaus sem er til talsverðra trafala við lestur svona bókar – það er ennþá mjög algengt að ég skilji ekkert hvað sé í gangi. En mér finnst það líka bara alltílagi. Það kemur alls ekki í veg fyrir að ég njóti lestursins. Stundum finnst mér setningarnar bara fallegar og stundum koma leiðinlegir kaflar sem bara fljóta framhjá einhvern veginn – Ulysses er ekki fullkomin bók og ekki bók sem reynir að vera fullkomin. Þvert á móti þá sökkvir hún tönnunum í annmarka sína frekar en að forðast þá – hún er mjög eftirlát við duttlunga höfundarins og leggur alls konar miseðlilegar kröfur á lesendur sína og launar ekki alltaf erfiðið einsog skyldi, þ´ótt hún geri það oft. Eitt er auðvitað að það gerist eiginlega ekki neitt í bókinni– og samt allt. Stærsta ´áskorunin við að fara svona í gegnum söguþráðinn er að velja út hvað skipti máli – hugsanir fljóta hingað og þangað og atburðum er lýst með alls kyns fantastískum aðferðum – hvað var eiginlega að gerast? Og hvað af öllu því sem var eða var ekki að gerast – eða af því sem einhver var að hugsa – er markverðara en hitt? Hvar eru hápunktarnir? Hvað þarf að taka fram svo maður átti sig á framvindunni, skilji persónurnar, geti ráðið í þemu og mynstur? Hvað af öllum extra-literatúrnum – Hamlet, Hómer, Dante – þarf maður að þekkja? Hvað af sögu Írlands? Sögu enskra og írskra bókmennta? Hvar skipta speglanirnar máli? Hvað með tengslin við Dubliners og Portrait of the artist as a young man – eða jafnvel Finnegans Wake? Það er auðvitað hægt að halda svona áfram endalaust að spá í flestum bókum en Ulysses beinlínis biður mann að gera það – ögrar manni að gera það, meðal annars með því að vera meðvitað þrekraun í lestri. Víst skal ég skilja þig, helvítis beinið þitt! svarar maður þrjóskur. Af því það er leikurinn.
Ulysses er bók tenginga og hún ljómar í hvert sinn sem maður tengir eitthvað saman – hvort sem það er rétt tengt eða rangt, það er ekki aðalatriði. En það er líka einsog Joyce hafi tengt hana við allt – alla sína þekkingu, allar sínar tilfinningar – og að eina leiðin til þess að ná öllum tengingunum væri að hafa verið Joyce sjálfur, helst á öllum stigum þess að skrifa Ulysses í einu. Sem maður getur ekki. En maður þarf heldur ekki að ná öllum tengingunum og kannski er það líka hluti af því að „læra að lesa“ Ulysses (ekki það ég hafi nokkurn tíma lesið bók sem ég hafi skilið til fulls, eða einu sinni skrifað bók sem ég hafi skilið til fulls) – þessi sátt við að svamla bara í hafinu. Og njóta þessarar stórfenglegu innsýnar í mennskuna, sem felst í kynnum við Bloom, Molly og Stephen.
Ég þakka samfylgdina þeim sem nenntu.
* * *
Ef vitnað er til Ódysseifskviðu á íslensku er það úr prósaþýðingu Sveinbjörns Egilssonar.
Ef vitnað er til Ódysseifs á íslensku er það úr þýðingu Sigurðar A. Magnússonar.
* * *
Yfirferðin 2025:
Ulysses: Lestrardagbók, 1. hluti
(Telemakkos, Nestor og Próteus á hundavaði).
Skylla og Karybdís: Je est une autre
Sírenur, væl og reykur: Dyflinni syngur
Auga sjáandans: Þjóðremba og heift
Nekt og fró: Násika á ströndinni
* * *
Eldri bloggfærslur um Ulysses: